İçeriğe geç

Türkçe karakter kullanmasanız da sonuçlar bulunur (ör. "sac ekimi").

Kadın Sağlığı ve Gebelik Takibi Jinekolojik İşlemler

HPV Testi Nasıl Yapılır? Numune Alma ve Laboratuvar Aşamaları

HPV testi, serviksten alınan hücre örneğinde yüksek riskli HPV tiplerinin genetik materyalini araştırır. Yazıda numune alma süreci, laboratuvar aşamaları, geçersiz sonuç nedenleri ve sonuçların genel olarak nasıl değerlendirildiği açıklanır.

Sağlık Endeksi Editör Ekibi Güncelleme: 8 dk okuma

HPV Testi Nasıl Yapılır? Numune Alma ve Laboratuvar Aşamaları
Bu yazıda
  1. HPV testi nedir ve neyi gösterir?
  2. HPV testi nasıl yapılır?
  3. Numune laboratuvarda hangi aşamalardan geçer?
  4. Numune neden yetersiz veya geçersiz çıkabilir?
  5. HPV testi sonucu nasıl yorumlanır?
  6. Türkiye'de HPV DNA testi nerede yapılır?
  7. Test öncesinde nelere dikkat edilir?
  8. HPV testi evde veya kişinin kendisi tarafından yapılabilir mi?
  9. HPV testi ile genital siğil testi aynı mıdır?
  10. Hangi durumda tarama randevusu beklenmemelidir?

HPV testi, rahim ağzı kanseriyle ilişkili yüksek riskli insan papilloma virüsü tiplerinin genetik materyalini araştıran bir tarama testidir. Klinik uygulamada en yaygın yöntem, rahim ağzından küçük bir hücre örneği alınması ve bu örneğin laboratuvarda moleküler yöntemlerle incelenmesidir. Numune alma işlemi genellikle birkaç dakika sürer. Testin kendisi kanser tanısı koymaz; yüksek riskli HPV'nin saptanıp saptanmadığını gösterir ve sonraki değerlendirme buna göre planlanır.

HPV DNA testi ile Pap smear aynı şey değildir. HPV testi virüsün genetik materyalini ararken Pap smear rahim ağzı hücrelerinde anormal değişiklik olup olmadığını değerlendirir. Bazı tarama programlarında aynı servikal örnek, önce HPV açısından incelenir ve yüksek riskli HPV saptanırsa aynı örnekten hücresel değerlendirme yapılabilir. Bu nedenle randevuda kullanılan numune alma işlemi benzer görünse de laboratuvarda yanıtlanan soru farklıdır.

HPV testi nedir ve neyi gösterir?

HPV testi, özellikle serviks kanseri gelişimiyle ilişkili yüksek riskli HPV tiplerini saptamak için kullanılır. HPV çok yaygın bir virüs grubudur ve enfeksiyonların önemli bir bölümü bağışıklık sistemi tarafından zaman içinde temizlenebilir. Taramanın amacı, herhangi bir HPV temasını kanıtlamak değil, rahim ağzında kalıcı enfeksiyon ve hücresel değişiklik riski açısından önemli olan yüksek riskli tipleri belirlemektir.

ABD Ulusal Kanser Enstitüsü, HPV testinin yüksek riskli HPV tiplerini araştırdığını ve Pap testinin ise rahim ağzı hücrelerindeki değişiklikleri değerlendirdiğini belirtir. Bu ayrım önemlidir: HPV pozitifliği tek başına kanser olduğu anlamına gelmez, Pap testinde anormal hücre görülmesi de tek başına kanser tanısı değildir. Her iki sonuç da kişinin yaşı, önceki taramaları ve klinik öyküsüyle birlikte değerlendirilir.

TestTemel olarak neyi araştırır?Numune
HPV testiYüksek riskli HPV'nin DNA veya uygun testte diğer nükleik asit hedefleriniGenellikle serviksten alınan hücre örneği
Pap smearRahim ağzı hücrelerinde anormal değişiklikleriServiksten alınan hücre örneği
Birlikte testYüksek riskli HPV ile hücresel değişiklikleri birlikteAynı veya uygun şekilde alınmış servikal örnek

HPV testi nasıl yapılır?

Sağlık profesyoneli tarafından alınan servikal numunede süreç, jinekolojik muayeneye benzeyen kısa bir örnekleme ile başlar. Kullanılan fırçanın ve taşıma kabının tipi laboratuvarın çalıştığı test sistemine göre değişebilir. Temel amaç, rahim ağzından test için yeterli hücresel materyali uygun taşıma ortamına almaktır.

  1. Ön görüşme yapılır: Sağlık çalışanı testin neden yapıldığını açıklar ve gebelik, yakın zamanda geçirilmiş jinekolojik işlem, olağandışı kanama veya mevcut tedaviler gibi numune alma zamanını etkileyebilecek durumları sorabilir.
  2. Muayene pozisyonu alınır: Kişi muayene masasına uzanır. Mahremiyeti korumak için belden aşağısı örtülür ve rahim ağzına ulaşmayı sağlayacak pozisyon verilir.
  3. Spekulum yerleştirilir: Vajina duvarlarını nazikçe ayırarak rahim ağzının görülmesini sağlayan spekulum kullanılır. Spekulum örnek alan bir cihaz değildir; yalnızca servikse erişimi sağlar.
  4. Serviksten örnek alınır: Yumuşak bir fırça veya benzer örnekleme aracı rahim ağzına temas ettirilir ve hücreler toplanır. İşlem sırasında kısa süreli basınç veya rahatsızlık hissedilebilir.
  5. Örnek taşıma kabına aktarılır: Fırça, test sistemine uygun sıvı içeren kaba aktarılabilir veya üreticinin doğruladığı başka bir taşıma yöntemi kullanılabilir.
  6. Numune kimliklendirilir: Tüp ile istem bilgilerinin doğru kişiye ait olduğunun kontrolü yapılır. Bu adım laboratuvar güvenliğinin temel parçalarındandır.
  7. Örnek laboratuvara gönderilir: Numune uygun koşullarda taşınır ve laboratuvarın kabul sürecinden sonra HPV analizi başlar.
Jinekolojik muayene odasında muayene masası yanında spekulum ile yumuşak örnekleme fırçasının ve kapaklı numune tüpünün düzenli biçimde yer aldığı sade klinik sahne

Servikal örnekleme genellikle kısa sürer ve çoğu kişide belirgin ağrı oluşturmaz. Yine de spekulum yerleştirilmesi veya fırçanın rahim ağzına teması bazı kişiler için rahatsız edici ya da ağrılı olabilir. İşlemi yapan kişiden daha küçük spekulum istemek, pozisyonu değiştirmek veya ihtiyaç halinde işlemi durdurmak mümkündür. Örneklemeden sonra birkaç saat içinde geçen hafif lekelenme görülebilir. Yoğun kanama veya devam eden kanama olursa sağlık profesyoneliyle görüşmek gerekir.

Numune laboratuvarda hangi aşamalardan geçer?

Numune alındıktan sonra görünen işlem bitmiş olsa da testin esas analitik bölümü laboratuvarda gerçekleşir. Kullanılan cihaz ve kimyasal yöntem üreticiye göre değişebilir. Bu nedenle her HPV testinin laboratuvar adımlarını tek bir cihaz protokolü gibi anlatmak doğru değildir. Ortak süreç, numunenin kabulü, hücresel materyalin işlenmesi, viral genetik hedeflerin araştırılması ve sonucun doğrulanarak raporlanmasıdır.

  1. Numune kabulü: Laboratuvar tüpün bütünlüğünü, kimlik bilgilerini, uygun örnek türünü ve test istemini kontrol eder. Uygun olmayan veya yetersiz materyal yeniden örnek alınmasını gerektirebilir.
  2. Örneğin hazırlanması: Hücrelerden testin hedeflediği genetik materyalin analize uygun hale gelmesi sağlanır. Bazı sistemlerde bu basamak cihaz içinde otomatik yürütülür.
  3. Moleküler saptama: Doğrulanmış test sistemi, rahim ağzı kanseri riskiyle ilişkili yüksek riskli HPV tiplerine ait nükleik asit hedeflerini araştırır. HPV DNA testi ifadesi bu aşamada virüs DNA'sının araştırılmasını anlatır.
  4. Genotip bilgisi değerlendirilir: Test sistemine bağlı olarak bazı yüksek riskli tipler ayrı ayrı, diğerleri ise toplu bir grup halinde raporlanabilir. Her laboratuvar aynı genotip ayrıntısını vermek zorunda değildir.
  5. Sonuç onaylanır: Cihaz kontrolleri ve laboratuvar kalite kriterleri uygun olduğunda sonuç raporlanır. Teknik kontrol başarısızlığı veya yetersiz materyal varsa sonuç yerine tekrar numune istenebilir.

Dünya Sağlık Örgütü, HPV DNA genotiplemesini servikal taramada risk sınıflandırmasını destekleyebilen bir araç olarak ele alır. Buradaki önemli nokta, genotip bilgisinin tek başına tanı olmadığıdır. Sonraki adım, kullanılan ulusal programa ve kişinin önceki sonuçlarına göre belirlenir.

Numune neden yetersiz veya geçersiz çıkabilir?

Bir HPV testi her zaman pozitif ya da negatif sonuçla tamamlanmaz. Tüpte test için yeterli hücresel materyal bulunmaması, numunenin uygun olmayan kaba alınması, kimlik bilgilerinin eşleşmemesi, taşıma koşullarının bozulması veya laboratuvarın iç kalite kontrollerinin kabul sınırlarını karşılamaması halinde sonuç verilemeyebilir. Bu durum HPV bulunduğu ya da bulunmadığı şeklinde yorumlanmamalıdır.

Yetersiz numune ile negatif sonuç aynı şey değildir. Negatif sonuç, geçerli bir analizde hedeflenen yüksek riskli HPV tiplerinin saptanmadığını ifade eder. Yetersiz veya geçersiz sonuç ise testin güvenilir biçimde tamamlanamadığını gösterir. Böyle bir raporda sağlık kuruluşu genellikle tekrar örnekleme zamanını bildirir. Tekrar testin ne zaman yapılacağı, sorunun numune alma tekniğine mi yoksa geçici klinik koşullara mı bağlı olduğuna göre değişebilir.

HPV testi sonucu nasıl yorumlanır?

Raporun en temel ayrımı yüksek riskli HPV'nin saptanıp saptanmamasıdır. Sonuç ifadesi laboratuvara göre değişebilir ancak klinik anlamı yalnızca "pozitif" veya "negatif" kelimesinden ibaret değildir. Önceki tarama sonuçları, Pap smear bulgusu, genotip bilgisi ve kişinin tıbbi öyküsü takip planını etkileyebilir.

Rapor durumuGenel anlamıOlası sonraki adım
Yüksek riskli HPV negatifTest edilen yüksek riskli HPV tipleri saptanmamıştırUlusal tarama aralığına veya kişinin özel takip planına göre yeniden tarama
Yüksek riskli HPV pozitifKanserle ilişkili yüksek riskli HPV tiplerinden en az biri saptanmıştırGenotip ve sitoloji gibi ek bilgilerle risk değerlendirmesi ve gerektiğinde ileri inceleme
Yetersiz veya geçersizÖrnek ya da teknik kontrol güvenilir sonuç için uygun değildirÇoğu durumda uygun zamanda yeniden örnekleme

HPV pozitifliği kanser tanısı değildir. Pozitif sonuç, yüksek riskli HPV saptandığını ve kişinin tarama algoritmasına göre yeniden değerlendirilmesi gerektiğini gösterir. Buna karşılık negatif sonuç da yaşam boyu HPV edinilmeyeceği veya hiçbir zaman rahim ağzı hastalığı gelişmeyeceği anlamına gelmez. Tarama, belirlenen aralıklarla tekrarlandığında koruyucu programın bir parçası olur.

Türkiye'de HPV DNA testi nerede yapılır?

Türkiye'deki ulusal serviks kanseri tarama programında belirli yaş grubundaki kadınlara HPV DNA testi ile toplum tabanlı tarama uygulanır. T.C. Sağlık Bakanlığı kaynaklarında 30 ile 65 yaş arasındaki kadınların beş yılda bir HPV DNA testiyle tarandığı belirtilir. Aile Sağlığı Merkezleri, Kanser Erken Teşhis Tarama ve Eğitim Merkezleri ve ilgili birimler tarama hizmetinin başvuru noktaları arasında yer alır.

Bu yaş aralığı ulusal toplum tarama programının hedef grubunu tanımlar. Daha önce anormal sonuç, rahim ağzında kanser öncüsü lezyon, bağışıklık sistemini etkileyen hastalık veya tedavi, serviksle ilgili ameliyat ya da başka özel klinik durum varsa standart tarama takviminden farklı bir takip gerekebilir. Kişisel takip aralığı bu nedenle yalnız yaşa bakılarak belirlenmemelidir.

Test öncesinde nelere dikkat edilir?

HPV testi için hazırlık, kullanılan numune türüne ve aynı örnekte Pap smear değerlendirmesi yapılıp yapılmayacağına göre değişebilir. HPV testi tek başına yapılacaksa bazı rehberlerde özel hazırlık gerekmeyebileceği belirtilir. Buna rağmen örnekleme merkezi, test sisteminin özelliklerine göre vajinal ilaçlar, ürünler, cinsel ilişki veya aktif kanama konusunda özel talimat verebilir. Randevu öncesinde merkezin verdiği hazırlık bilgisini esas almak en güvenli yaklaşımdır.

  • Gebelik veya yakın zamanda doğum yaptıysanız bunu randevu sırasında bildirin.
  • Beklenmedik vajinal kanama, ilişki sonrası kanama veya belirgin pelvik ağrı varsa yalnız tarama amacıyla örnek vermek yerine klinik değerlendirme isteyin.
  • Vajinal krem, ovül veya başka bir tedavi kullanıyorsanız numune alma zamanını sağlık profesyoneline sorun.
  • Daha önce HPV veya Pap smear sonucunuz anormalse eski raporlarınızı paylaşın. Takip kararı tek bir yeni testten değil geçmiş sonuçlardan da etkilenebilir.
  • Test sırasında ağrı hissederseniz işlemi yapan kişiye söyleyin. İşlemin durdurulmasını veya farklı bir yaklaşım kullanılmasını istemek mümkündür.

HPV testi evde veya kişinin kendisi tarafından yapılabilir mi?

HPV için kendi kendine vajinal numune alma, uygun test sistemleri ve organize programlar içinde kullanılabilen bir yöntemdir. Ancak kişinin kendi aldığı vajinal örnek ile sağlık profesyonelinin rahim ağzından aldığı servikal örnek aynı numune türü değildir. Laboratuvar testinin o örnek tipi için doğrulanmış olması ve sonuç sonrası takip yolunun tanımlanmış olması gerekir. İnternetten rastgele alınan bir sürüntü çubuğu ile örnek toplamak, geçerli bir HPV taramasının karşılığı değildir.

Kendi kendine örnekleme sunulan programlarda yüksek riskli HPV pozitif bulunursa servikal değerlendirme için sağlık kuruluşuna başvurmak gerekebilir. Ayrıca sitoloji isteniyorsa rahim ağzından hücre örneği alınması gerekir. Bu nedenle "evde HPV testi" ifadesi, tüm tarama ve takip aşamalarının evde tamamlandığı anlamına gelmez.

HPV testi ile genital siğil testi aynı mıdır?

Hayır. Servikal taramada kullanılan HPV testi, rahim ağzı kanseriyle ilişkili yüksek riskli HPV tiplerini araştırmaya yöneliktir. Genital siğiller ise çoğunlukla kanserle ilişkili olmayan farklı HPV tipleriyle bağlantılıdır ve tanı çoğu zaman klinik muayeneyle konur. Bu nedenle servikal HPV DNA testinin negatif olması, kişinin herhangi bir HPV tipiyle hiç karşılaşmadığını veya genital siğil oluşturabilecek tüm tiplerin dışlandığını göstermez.

Aynı şekilde HPV aşısı yaptırmış olmak da taramayı otomatik olarak gereksiz hale getirmez. Aşılar önemli yüksek riskli tiplerin bir bölümüne karşı koruma sağlar ancak tarama programlarının hedeflediği tüm risk olasılıklarını ortadan kaldırmaz. Aşılı kişiler de kendi ülkelerindeki ve klinik durumlarındaki tarama önerilerine göre takip edilir.

Hangi durumda tarama randevusu beklenmemelidir?

HPV testi bir tarama aracıdır. Tarama, belirti yokken riskli enfeksiyonları ve erken değişiklikleri yakalamayı amaçlar. İlişki sonrası kanama, menopoz sonrası kanama, adetler arasında açıklanamayan kanama, alışılmadık kanlı veya kötü kokulu akıntı ya da sürekli pelvik ağrı gibi yeni belirtiler varsa rutin tarama tarihini beklemek uygun değildir. Bu belirtilerin çok sayıda iyi huylu nedeni olabilir ancak nedenin belirlenmesi için doğrudan klinik değerlendirme gerekir.

Tarama sonucunun normal olması da yeni gelişen belirtileri görmezden gelmek için kullanılmamalıdır. HPV testi belirli yüksek riskli viral hedefleri araştırır; jinekolojik muayenenin, gerekirse görüntüleme veya biyopsi gibi tanısal incelemelerin yerini tutmaz. Özellikle anormal kanama veya kalıcı şikayetlerde değerlendirme, tarama programından ayrı bir klinik süreçtir.