İçeriğe geç

Türkçe karakter kullanmasanız da sonuçlar bulunur (ör. "sac ekimi").

Klinik İşlemler ve Cerrahi Hastane Uygulamaları

Nazogastrik Sonda Nedir? Hastanedeki İşlem ve Takip Süreci

Nazogastrik sonda, burundan mideye ilerletilen ve beslenme, sıvı, ilaç uygulaması veya mide drenajı için kullanılabilen esnek bir tüptür. Yazı; takılma aşamalarını, yerleşim doğrulamasını, hastanedeki takip sürecini, olası komplikasyonları ve çıkarma kararını açıklar.

Sağlık Endeksi Editör Ekibi Güncelleme: 8 dk okuma

Nazogastrik Sonda Nedir? Hastanedeki İşlem ve Takip Süreci
Bu yazıda
  1. Nazogastrik sonda hangi durumlarda kullanılır?
  2. Nazogastrik sonda nasıl takılır?
  3. Yerleşimin doğru olduğu nasıl anlaşılır?
  4. İlk kullanım ve beslenme nasıl planlanır?
  5. Hastanedeki takipte hangi kontroller yapılır?
  6. Hangi komplikasyonlar görülebilir?
  7. Nazogastrik sonda ile PEG aynı şey midir?
  8. Sonda ne zaman çıkarılır?
  9. Hasta ve yakını süreçte hangi bilgileri netleştirmeli?

Nazogastrik sonda, burun deliğinden ilerletilip boğaz ve yemek borusundan geçirilerek mideye ulaştırılan esnek bir tüptür. Hastanede ağızdan yeterli ya da güvenli beslenemeyen kişilere sıvı besin, su veya uygun ilaçların verilmesi için kullanılabilir. Bazı hastalarda ise mide içeriğini boşaltmak ve biriken sıvı ile havayı azaltmak amacıyla drenaj veya dekompresyon için takılır. T.C. Sağlık Bakanlığının Nazogastrik Tüp ve Hasta Güvenliği bilgilendirmesi de uygulamanın beslenme, ilaç uygulaması, gastrik aspirasyon ve dekompresyon gibi farklı amaçları olabileceğini belirtir.

Sondanın mideye ulaşması tek başına güvenli kullanım için yeterli kabul edilmez. Tüpün yanlışlıkla solunum yoluna ilerlemesi ciddi sonuçlara yol açabileceğinden yerleşim doğrulanmadan besin, su veya ilaç verilmemesi gerekir. Bu nedenle hastanedeki süreç yalnızca tüpün takılmasından ibaret değildir. Yerleşimin kontrolü, sabitleme, kullanım öncesi kontroller, beslenme toleransı ve burun çevresinin düzenli değerlendirilmesi aynı bakım planının parçalarıdır.

Nazogastrik sonda hangi durumlarda kullanılır?

Nazogastrik sonda ihtiyacı hastalığın adına göre değil, hastanın mide ve bağırsak sisteminin çalışıp çalışmadığına ve ağızdan alımın güvenli ve yeterli olup olmadığına göre değerlendirilir. Yutma güçlüğü, bilinç düzeyinde azalma, bazı nörolojik hastalıklar, ameliyat sonrası geçici beslenme ihtiyacı veya hastalık nedeniyle yeterli enerji ve sıvı alınamaması enteral beslenme gereksinimi doğurabilir. Ağızdan yemek yemenin mümkün olduğu ancak gereksinimin karşılanamadığı bazı durumlarda da sonda ek beslenme için kullanılabilir.

  • Enteral beslenme: Sindirim sistemi çalışıyor fakat ağızdan alım yetersiz veya güvenli değilse sıvı beslenme ürünleri mideye ulaştırılabilir.
  • Sıvı ve ilaç uygulaması: Uygun olan sıvılar ve bazı ilaçlar hekim ve eczacı değerlendirmesiyle tüpten verilebilir.
  • Mide drenajı: Bağırsak tıkanıklığı, ileus veya bazı ameliyat sonrası durumlarda mide içeriğinin boşaltılması gerekebilir.
  • Kısa süreli erişim: Beklenen ihtiyaç geçiciyse burundan mideye ulaşan tüp cerrahi bir açıklık oluşturmadan enteral erişim sağlar.

Beslenme amacıyla kullanılan nazogastrik sondalar genellikle kısa dönemli enteral erişim için düşünülür. Daha uzun süreli tüple beslenme bekleniyorsa ekip farklı bir erişim yolunu değerlendirebilir. Örneğin NICE erişkin beslenme desteği rehberi, enteral tüple beslenmenin dört hafta veya daha uzun sürmesinin beklendiği kişilerde gastrostominin değerlendirilmesini önerir. Bu süre tek başına karar verdirmez. Hastanın hastalığı, yutma fonksiyonu, iyileşme olasılığı ve bakım koşulları birlikte ele alınır.

Nazogastrik sonda nasıl takılır?

Nazogastrik sonda nasıl takılır sorusunun hastane pratiğindeki kısa cevabı şudur: eğitimli sağlık personeli uygun tüpü seçer, gerekli uzunluğu belirler, tüpü burundan yemek borusuna ve mideye doğru ilerletir, dışarıda kalan kısmı sabitler ve kullanımdan önce ucun doğru yerde olduğunu doğrular. Bu nedenle işlem ilgili beceri ve eğitime sahip sağlık profesyonelleri tarafından gerçekleştirilir.

  1. Ön değerlendirme yapılır. Sondanın neden gerektiği netleştirilir. Hastanın burun ve üst sindirim yolu ile ilgili sorunları, bilinç durumu, solunum yolu güvenliği ve işlemi etkileyebilecek klinik durumları değerlendirilir. İşlem hastaya açıklanır.
  2. Hasta uygun pozisyona alınır. Klinik durumu izin veriyorsa gövde yükseltilir. Burun delikleri değerlendirilir ve tüpün ne kadar ilerletileceği hastaya ve kullanılan tüpe göre belirlenir.
  3. Tüp burundan ilerletilir. Ucu uygun biçimde kayganlaştırılan tüp seçilen burun deliğinden nazikçe ilerletilir. Boğaz bölgesine ulaştığında yutması güvenli olan hastadan yutkunması istenebilir. Yutkunma tüpün yemek borusuna yönlenmesini kolaylaştırabilir.
  4. Belirlenen seviyeye ulaşıldığında tüp sabitlenir. Tüpün dışarıdaki kısmı burun ve yanağa uygun bir sabitleme materyaliyle tutturulur. Dışarıda kalan uzunluk veya tüp üzerindeki işaretler sonraki kontroller için kaydedilebilir.
  5. Yerleşim doğrulanır. Bu doğrulama tamamlanmadan tüp kullanımına başlanmaz. Şüpheli yerleşim veya güvenilir doğrulama sağlanamaması durumunda ek değerlendirme gerekir.
Hastane yatağında gövdesi yükseltilmiş bir hastaya sağlık profesyonelinin burundan mideye ilerleyen ince nazogastrik sondayı yerleştirdiği yandan görünüşlü sade klinik sahne

Hastanın işlem sırasında nasıl destekleneceği de önemlidir. Sonda boğazdan geçerken sulanma, öğürme ve kısa süreli rahatsızlık görülebilir. Personel genellikle işlemin aşamalarını hastaya bildirir ve gerekirse durmak için önceden basit bir işaret belirler. Hastanın yutması güvenli değilse su içirilmesi uygun olmayabilir. Burun veya boğazı uyuşturan lokal uygulamalar bazı merkezlerde kullanılabilse de bunlar her hasta için zorunlu değildir. Seçim hastanın durumu ve kurumun uygulama protokolüne göre yapılır.

İşlem sırasında burunda basınç hissi, boğazda rahatsızlık, öğürme veya kısa süreli bulantı görülebilir. Belirgin direnç, şiddetli öksürük, nefes darlığı veya hastada ani kötüleşme tüpün ilerletilmesini durdurmayı ve yeniden değerlendirmeyi gerektirir. Tüp zorlanarak ilerletilmez. Bazı hastalarda yatak başı yerleştirme uygun olmayabilir ve endoskopik ya da radyolojik rehberlik gibi farklı yöntemler gerekebilir.

Yerleşimin doğru olduğu nasıl anlaşılır?

Nazogastrik sondanın en kritik güvenlik adımı, tüpün gerçekten midede olduğunun doğrulanmasıdır. Hastanın rahat konuşabilmesi, öksürmemesi veya tüpten gelen sıvının mide içeriğine benzemesi tek başına yeterli güvence değildir. NHS England ilk yerleşim doğrulamasında güvenli aralıktaki gastrik aspirat pH ölçümü veya uygun şekilde yorumlanan röntgeni kabul edilen yöntemler olarak belirtir. Mideye hava verip karın üzerinden ses dinlemeye dayanan yöntem güvenilir doğrulama yöntemi olarak kabul edilmez.

Enteral beslenme amacıyla yerleştirilen bir tüpte mide içeriğinden aspirat alınabiliyorsa pH, bu amaç için uygun test şeridiyle değerlendirilir. NICE rehberinde pH değerinin 5,5 veya altında olması mide yerleşimini destekleyen ölçüt olarak kullanılır. Aspirat alınamıyorsa, pH güvenli aralıkta değilse veya klinik durum sonucu güvenilmez hale getiriyorsa yerel protokole göre röntgen gerekebilir. Asit baskılayıcı ilaçlar gibi etkenler mide pH değerini yükseltebildiği için sonuç hastanın klinik bağlamıyla birlikte yorumlanır.

Röntgen istenmesi yalnızca filmin çekilmesi anlamına gelmez. Tüpün izlediği yolun ve ucunun uygun anatomik konumda olduğunun yetkin kişi tarafından değerlendirilmesi gerekir. Kullanım izni verilmeden önce doğrulamanın tamamlanmış olması, yanlış yerleşmiş bir tüpten besin veya ilaç verilmesini önleyen temel güvenlik bariyeridir.

İlk kullanım ve beslenme nasıl planlanır?

Yerleşim doğrulandıktan sonra sondanın nasıl kullanılacağı takılma amacına göre planlanır. Beslenme gerekiyorsa diyetisyen ve tedavi ekibi hastanın enerji, protein ve sıvı ihtiyacını değerlendirir. Verilecek ürün, uygulama hızı ve beslenmenin aralıklı mı yoksa pompa ile daha uzun sürede mi yapılacağı klinik duruma göre değişebilir. Ciddi yetersiz beslenmesi olan bazı hastalarda beslenmenin hızlı başlatılması metabolik sorunlara yol açabileceğinden başlangıç planı ve kan tetkikleri ayrıca önem kazanır.

Beslenme sırasında bulantı, kusma, karında şişkinlik, ishal veya kabızlık gibi belirtiler izlenir. Bu bulgular yalnızca ürün intoleransından kaynaklanmaz. Hastalığın kendisi, kullanılan ilaçlar, enfeksiyon, bağırsak hareketleri veya verilen sıvı miktarı da etkili olabilir. Bu nedenle bir belirti ortaya çıktığında otomatik olarak beslenme ürününün değiştirilmesi yerine nedenin klinik olarak değerlendirilmesi gerekir.

İlaçlar sondadan verilirken neden ayrı değerlendirme gerekir?

Her ilaç nazogastrik sondadan verilmeye uygun değildir. Bazı tabletlerin ezilmesi ilacın salım biçimini bozabilir veya etkin maddenin yanlış hızda açığa çıkmasına yol açabilir. Tüpün çapı da tıkanma riskini etkiler. Bu nedenle ilaçların sıvı formu, ezilebilirliği, beslenme ürünüyle etkileşimi ve uygulamalar arasındaki yıkama gereksinimi hekim, hemşire ve eczacı tarafından değerlendirilir. Hastanın normalde kullandığı tableti kendi kararıyla ezip tüpe vermesi güvenli bir yaklaşım değildir.

Hastanedeki takipte hangi kontroller yapılır?

Nazogastrik sonda takıldıktan sonra takip, tüpün yalnızca yerinde durup durmadığını kontrol etmekten daha geniştir. Tüp kullanım öncesinde ve hastanın hareket etmesi, öksürmesi, kusması veya tüpün çekilmesi gibi yer değiştirme olasılığını artıran durumların ardından yeniden değerlendirilir. Dışarıda kalan uzunluğun değişmesi ya da burundaki işaretin farklılaşması tüpün hareket etmiş olabileceğini düşündürür.

  • Yerleşim: Kullanımdan önce kurum protokolüne uygun doğrulama yapılır ve tüpün dış işaretleri kontrol edilir.
  • Sabitleme: Flaster veya sabitleyicinin gevşemediği ve tüpün burun dokusuna aşırı bası yapmadığı değerlendirilir.
  • Burun ve ağız bakımı: Kızarıklık, tahriş, kanama, kuruluk ve bası hasarı açısından burun çevresi izlenir. Ağızdan beslenmeyen hastalarda ağız bakımı ayrıca önem taşır.
  • Tüp açıklığı: Tüpün kıvrılmadığı, bağlantılarının sağlam olduğu ve tıkanma bulgusu bulunmadığı kontrol edilir.
  • Beslenme toleransı: Bulantı, kusma, karın şişliği, dışkılama düzeni ve aspirasyon düşündüren bulgular takip edilir.
  • Klinik hedef: Hastanın beslenme durumu, sıvı dengesi ve altta yatan hastalıktaki değişim değerlendirilir. Sondaya ihtiyaç devam edip etmediği düzenli olarak yeniden gözden geçirilir.

Hangi komplikasyonlar görülebilir?

En sık sorunlar genellikle burun ve boğazdaki mekanik irritasyonla ilişkilidir. Burun kanaması, boğaz ağrısı, öğürme hissi, burun çevresinde kızarıklık veya tüpün sabitlendiği bölgede bası yarası gelişebilir. Tüp uzun süre aynı noktaya baskı yaparsa cilt ve mukoza hasarı artabilir. Tıkanma veya kıvrılma ise beslenme ve ilaç uygulamasını aksatabilir.

Daha ciddi risk, tüpün solunum yoluna yanlış yerleşmesi veya sonradan yer değiştirmesidir. Böyle bir tüpten sıvı verilmesi akciğerlere kaçış ve ciddi solunum komplikasyonlarına neden olabilir. Bu nedenle yanlış yerleşim olasılığı yalnızca takma anında değil, kullanım süresince de dikkate alınır. Çok nadir olarak yemek borusu veya çevre dokularda ciddi yaralanma oluşabilir. Riskin düzeyi hastanın anatomisine, hastalığına ve yerleştirme koşullarına göre değişir.

Hastanede tüpün belirgin biçimde dışarı çıktığı fark edilirse, yeni gelişen yoğun öksürük veya nefes darlığı olursa, beslenme sırasında kusma ve solunum sıkıntısı gelişirse, tüp kullanılamaz hale gelirse ya da burunda belirgin kanama ve doku hasarı görülürse sağlık ekibine hemen haber verilmelidir. Yerleşimden şüphe edilen bir tüp doğrulanmadan kullanılmamalıdır.

Nazogastrik sonda ile PEG aynı şey midir?

Nazogastrik sonda ile perkütan endoskopik gastrostomi yani PEG aynı erişim yolu değildir. Nazogastrik tüp burundan girer ve yemek borusundan geçerek mideye ulaşır. PEG ise karın duvarından doğrudan mideye açılan bir tüptür. Nazogastrik yol genellikle geçici veya kısa dönemli ihtiyaçlarda öne çıkarken, daha uzun süreli enteral beslenme gereksiniminde gastrostomi seçeneği değerlendirilebilir. Nazojejunal tüpte ise giriş yine burundandır fakat tüpün ucu mideden daha ileriye, ince bağırsağın jejunum bölümüne uzanır.

Bu seçenekler arasında seçim yalnızca kullanım süresine göre yapılmaz. Midenin boşalma durumu, aspirasyon riski, sindirim sistemindeki tıkanıklıklar, yapılmış ameliyatlar, hastanın genel durumu ve beklenen iyileşme süreci önemlidir. Aynı nedenle bir hastada başlangıçta nazogastrik sonda kullanılıp daha sonra başka bir enteral erişim yoluna geçilebilir.

Sonda ne zaman çıkarılır?

Çıkarma kararı sondanın takılma amacı ortadan kalktığında verilir. Beslenme için takıldıysa ağızdan alımın yeniden güvenli hale gelmesi ve hastanın gereksinimlerini yeterince karşılayabilmesi gerekir. Yutma bozukluğu olan hastalarda bu karar yalnızca kişinin yemek yiyebilmesine bakılarak verilmez. Yutmanın güvenliği ve aspirasyon riski de değerlendirilir. Drenaj amacıyla takılan tüpte ise mide veya bağırsak işlevinin düzelmesi, drenaj miktarı ve hastanın klinik bulguları dikkate alınır.

Sonda çıkarılmadan önce ekip hastanın yeniden tüpe ihtiyaç duyma olasılığını ve alternatif beslenme planını değerlendirir. Çıkarma işlemi sağlık profesyoneli tarafından yapılır ve çoğu hastada kısa sürer. Sonrasında burun ve boğazda geçici hassasiyet olabilir. Hastanın beslenme, sıvı ve ilaç gereksinimi başka bir yolla güvenle karşılanabiliyorsa takip bu yeni plana göre sürdürülür.

Hasta ve yakını süreçte hangi bilgileri netleştirmeli?

Nazogastrik sonda takılan hastanın bakım planını anlaması, tüpün güvenli kullanımı açısından değerlidir. Hastanın bilinci veya iletişimi uygun değilse aynı bilgiler bakım veren kişiyle paylaşılır. Özellikle sondanın hangi amaçla takıldığı, hangi yöntemle yerleşim doğrulaması yapılacağı, beslenmenin nasıl verileceği ve hangi belirtilerde tüpün kullanılmaması gerektiği açık olmalıdır.

  • Sonda beslenme için mi yoksa mideyi boşaltmak için mi kullanılıyor?
  • Yerleşim hangi yöntemle doğrulandı ve yeniden kontrol hangi durumlarda yapılacak?
  • Hangi beslenme ürünü hangi hızda veya hangi aralıkla uygulanacak?
  • İlaçların hangileri tüpten verilebilir ve hangileri farklı yoldan uygulanmalı?
  • Tüpün dışarıdaki işareti değişirse veya sabitleme gevşerse ne yapılmalı?
  • Bulantı, kusma, öksürük, nefes darlığı, burun kanaması veya tıkanma olduğunda kime haber verilmeli?
  • Nazogastrik sondaya ne kadar süre ihtiyaç duyulması bekleniyor ve hangi durumda farklı bir enteral erişim yöntemi değerlendirilecek?