Anestezi Nedir? Türleri ve Ameliyat Öncesi Değerlendirme

Anestezi, ameliyat veya girişim sırasında ağrı ve diğer rahatsız edici duyuların kontrol edilmesini sağlayan tıbbi uygulamaların genel adıdır. Anestezi her zaman hastanın tamamen uyutulması anlamına gelmez. İşlemin niteliğine göre yalnızca küçük bir bölge uyuşturulabilir, vücudun daha geniş bir alanındaki duyular geçici olarak engellenebilir, sedasyon uygulanabilir veya genel anesteziyle bilinç kontrollü biçimde ortadan kaldırılabilir. Royal College of Anaesthetists, uygulanabilecek yöntemin yapılacak işleme ve kişinin sağlık durumuna göre değiştiğini belirtir.

Anestezi planının amacı yalnızca ameliyat sırasında ağrı duyulmamasını sağlamak değildir. Solunum, dolaşım, bilinç düzeyi ve vücudun işleme verdiği yanıt izlenir, gerektiğinde desteklenir. Ameliyat sonrasındaki ağrı kontrolü ve güvenli uyanma süreci de anestezi bakımının parçalarıdır. Bu nedenle aynı ameliyatı geçiren iki kişide bile kullanılan ilaçlar ve anestezi yöntemi farklı olabilir.

Anestezi türleri nelerdir?

Anestezi türleri genel anestezi, bölgesel anestezi ve lokal anestezi olarak temel gruplara ayrılabilir. Sedasyon ise hastanın kaygısını ve farkındalık düzeyini azaltmak amacıyla tek başına veya lokal ve bölgesel anesteziyle birlikte kullanılabilen bir yöntemdir. Bir tekniğin diğerinden daha uygun olup olmadığı ameliyatın yeri ve süresi, beklenen ağrı düzeyi, hastanın sağlık durumu ve uygulanacak cerrahi yöntem gibi değişkenlere bağlıdır.

Genel anestezi

Genel anestezide hasta kontrollü biçimde bilinçsiz hale getirilir ve ameliyat sırasında olanların farkında olmaz. Anestezik ilaçlar damar yoluyla, solunum yoluyla veya bu yöntemlerin birlikte kullanılmasıyla verilebilir. Bilincin kapanmasıyla birlikte solunumun desteklenmesi gerekebileceğinden anestezi ekibi hava yolunu güvenli tutmak için maske veya çeşitli hava yolu araçlarından yararlanabilir. Uygulanacak yöntem operasyonun özelliklerine ve hastanın ihtiyaçlarına göre seçilir.

Genel anestezi sırasında kalp hızı, kan basıncı, oksijenlenme ve solunum gibi yaşamsal göstergeler sürekli değerlendirilir. Anestezi uzmanı ilaçların dozlarını ve gerekli destek tedavilerini ameliyat boyunca bu verilere ve hastanın klinik durumuna göre ayarlar. Operasyon tamamlandığında anesteziklerin etkisinin sonlandırılması veya azalması sağlanır ve hasta kontrollü biçimde uyanma dönemine geçirilir.

Bölgesel anestezi

Bölgesel anestezide amaç vücudun daha geniş bir bölümünden gelen ağrı iletimini geçici olarak engellemektir. Spinal anestezi, epidural anestezi ve periferik sinir blokları bu gruba girer. Örneğin alt vücutta yapılacak bazı operasyonlarda spinal veya epidural teknikler kullanılabilir. Kol veya bacak ameliyatlarında belirli sinirlerin çevresine lokal anestezik uygulanarak ilgili bölgenin uyuşması sağlanabilir.

Hasta bölgesel anestezi sırasında tamamen uyanık kalabilir veya rahatlaması için sedasyon uygulanabilir. Ağrı duyulmaması, kişinin hiçbir şey hissetmeyeceği anlamına gelmez. Bazı işlemlerde basınç, dokunma veya hareket hissi korunabilir. Bölgesel yöntemin tek başına yeterli olup olmayacağı operasyonun kapsamına ve bloğun oluşturduğu anestezinin niteliğine göre değerlendirilir.

Lokal anestezi

Lokal anestezi küçük ve sınırlı bir bölgedeki sinir iletimini geçici olarak engeller. Ciltte yapılan bazı küçük işlemler, yara onarımları ve sınırlı cerrahi girişimler buna örnek olabilir. Hasta genellikle uyanıktır. Uyuşturulan bölgede ağrı hissedilmezken dokunma veya basınç gibi bazı duyular tamamen ortadan kalkmayabilir.

Sedasyon

Sedasyon kaygıyı azaltmak, rahatlama sağlamak ve işlem sırasındaki farkındalığı düşürmek amacıyla kullanılan ilaç uygulamasıdır. Hafif düzeydeki sedasyonda kişi konuşmalara yanıt verebilirken daha derin sedasyonda uyanıklık belirgin şekilde azalabilir. Sedasyon ile genel anestezi aynı durum değildir. Özellikle derin sedasyonda solunumun yakından izlenmesi ve gerektiğinde desteklenmesi gerekebilir.

Anestezi nasıl yapılır?

Anestezi nasıl yapılır sorusunun tek bir uygulama biçimi yoktur. Süreç genellikle ameliyat öncesi değerlendirmeyle başlar, uygun anestezi planının oluşturulmasıyla devam eder ve ameliyathane içindeki izlemden uyanma dönemine kadar uzanır. İlaç seçimi ve uygulama yolu yapılacak ameliyata göre değiştiği gibi kişinin yaşı, eşlik eden hastalıkları ve daha önceki anestezi deneyimleri de planı etkiler.

1. Kimlik ve plan kontrol edilir: Ameliyat ve anestezi planı doğrulanır. Hastanın tıbbi bilgileri ve gerekli güvenlik kontrolleri gözden geçirilir.
2. İzlem başlatılır: Kalp ritmi, kan basıncı ve kandaki oksijen düzeyi gibi yaşamsal göstergelerin izlenebilmesi için gerekli monitörizasyon hazırlanır.
3. Anestezi uygulanır: Genel anestezide ilaçlar çoğunlukla damar yolu ve gerektiğinde solunum yoluyla verilir. Bölgesel veya lokal anestezide ilaç hedeflenen sinirlerin ya da dokunun çevresine uygulanır.
4. Ameliyat boyunca takip yapılır: Anestezi derinliği ve yaşamsal işlevler değerlendirilir. Gerektiğinde ilaçlar, sıvılar ve solunum desteği ayarlanır.
5. Uyanma ve erken iyileşme izlenir: İşlem tamamlandıktan sonra anestezinin etkisinin azalması beklenir ve hasta solunum, dolaşım, bilinç ve ağrı açısından takip edilir.

Anestezi planı ameliyat başlamadan önce oluşturulsa da tamamen değişmez bir reçete değildir. Kan basıncındaki değişiklikler, ameliyatın beklenenden uzun sürmesi, kanama, ağrı yanıtı veya solunumla ilgili gereksinimler nedeniyle uygulama sırasında planın bazı bölümleri değiştirilebilir.

Ameliyat öncesi anestezi değerlendirmesi neden yapılır?

Ameliyat öncesi değerlendirme, kişiye uygun anestezi yöntemini belirlemek ve önceden yönetilebilecek riskleri saptamak için yapılır. Görüşme sırasında yalnızca ameliyatın türü değil, hastanın mevcut hastalıkları, kullandığı ilaçlar, daha önce geçirdiği operasyonlar ve anestezi deneyimleri birlikte değerlendirilir. Amaç hastayı yalnızca genel bir risk grubuna yerleştirmek değil, anestezi ve ameliyat sürecini kişiselleştirmektir.

Değerlendirme kapsamında genellikle kalp ve akciğer hastalıkları, yüksek tansiyon, diyabet, böbrek hastalıkları, nörolojik sorunlar ve uyku apnesi gibi durumlar sorgulanır. Alerjiler, sigara ve alkol kullanımı, daha önce anestezi sırasında yaşanan sorunlar ve ailede ciddi anestezi reaksiyonu bulunup bulunmadığı da önemli olabilir. Özellikle şiddetli bir anestezi reaksiyonu geçmişte yaşandıysa bunun açıkça belirtilmesi gerekir.

Kullanılan ilaçların eksiksiz bildirilmesi gerekir

Reçeteli ilaçlarla birlikte reçetesiz kullanılan ilaçlar, vitaminler, bitkisel ürünler ve takviyeler değerlendirme sırasında belirtilmelidir. Kan sulandırıcılar, diyabet tedavisinde kullanılan ilaçlar ve kilo kontrolü amacıyla kullanılan bazı ilaçlar ameliyat çevresindeki planı etkileyebilir. İlacın kesilmesi veya dozunun değiştirilmesi gerektiği varsayılmamalıdır. Bu karar ameliyatın niteliği ve kişinin klinik durumuna göre ilgili sağlık ekibi tarafından verilmelidir.

Açlık ve sıvı alımıyla ilgili talimatlar da anestezi güvenliği açısından önemlidir. Hangi saate kadar yemek yenebileceği veya sıvı içilebileceği herkeste aynı olmayabilir. Verilen açlık talimatına uyulmaması bazı durumlarda işlemin ertelenmesini gerektirebilir. Bu nedenle genel bir internet kuralı yerine ameliyat için verilen kişisel talimat esas alınmalıdır.

Ameliyat öncesinde herkese aynı testler yapılır mı?

Hayır. Kan tahlili, elektrokardiyografi, akciğer grafisi ve diğer incelemelerin tüm hastalara otomatik olarak yapılması gerekmez. Test ihtiyacı ameliyatın büyüklüğü, kişinin yaşı, mevcut hastalıkları, kullandığı ilaçlar ve klinik değerlendirme sonucuna göre belirlenir. NICE kılavuzu da elektif cerrahi öncesinde testlerin rutin bir paket olarak değil, operasyonun kapsamı ve kişinin eşlik eden hastalıkları dikkate alınarak seçilmesini önerir. Örneğin sağlıklı bir kişide küçük bir operasyon öncesinde gerekli olmayan bir test, kalp veya böbrek hastalığı bulunan başka bir kişide anlamlı olabilir.

Anestezi uzmanı ayrıca hava yolunu değerlendirerek genel anestezi sırasında solunum yolunun nasıl yönetileceğini planlayabilir. Ağız açıklığı, boyun hareketleri ve dişlerin durumu gibi özellikler bu değerlendirmenin parçaları olabilir. Hareketli dişler, protezler veya daha önce hava yolu yönetiminde güçlük yaşandığına dair bilgi varsa ameliyat öncesinde bildirilmesi önem taşır.

Anestezi yöntemi nasıl seçilir?

Anestezi türü yalnızca hastanın tercihiyle veya yalnızca ameliyatın adıyla belirlenmez. İşlemin yapılacağı bölge, cerrahinin süresi, beklenen ağrı düzeyi, ameliyat sırasında hareketsizlik gereksinimi, mevcut hastalıklar ve ameliyat sonrası ağrı kontrolü birlikte değerlendirilir. Bazı operasyonlarda birden fazla teknik uygun olabilir. Örneğin bölgesel anesteziye sedasyon eklenebilir veya genel anesteziyle birlikte bir sinir bloğu kullanılarak ameliyat sonrası ağrının kontrolü desteklenebilir.

Uygun seçenekler bulunduğunda hastanın tercihleri de kararın parçasıdır. Daha önce yaşanan anestezi deneyimleri, bulantı öyküsü, kaygı düzeyi ve belirli yöntemlerle ilgili endişeler anestezi uzmanıyla paylaşılabilir. Bir yöntemin teknik olarak mümkün olması her hasta için aynı derecede uygun olduğu anlamına gelmez.

Anestezinin riskleri nelerdir?

Anestezi tamamen risksiz değildir ve risk düzeyi tek başına kullanılan anestezik ilaçlarla belirlenemez. Hastanın genel sağlık durumu, ameliyatın türü ve süresi ile acil veya planlı yapılması gibi faktörler toplam riski etkiler. Genel anesteziden sonra bulantı, kusma, titreme, uyku hali veya solunum yolu aracı kullanılmışsa boğaz ağrısı görülebilir. Daha ciddi komplikasyonlar daha seyrektir ancak solunum sorunları, ciddi alerjik reaksiyonlar ve bazı özel hastalarda başka komplikasyonlar gelişebilir. American Society of Anesthesiologists, anestezi riskinin kişinin sağlık durumu ve mevcut hastalıklarıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurgular.

Bölgesel ve lokal tekniklerin de kendilerine özgü yan etkileri ve komplikasyonları vardır. Bu nedenle genel anestezi ile bölgesel veya lokal anestezi arasında yalnızca "hangisi daha güvenli" şeklinde bir karşılaştırma yapmak yanıltıcı olabilir. Klinik olarak önemli olan, planlanan işlem için yeterli anesteziyi sağlayan ve kişinin özelliklerine uygun olan yöntemin seçilmesidir.

Anesteziden sonra ne olur?

Genel anestezi veya daha derin sedasyon sonrasında hasta genellikle uyanma ve derlenme alanında izlenir. Bilinç düzeyi, solunum, dolaşım, oksijenlenme, ağrı ve bulantı gibi durumlar değerlendirilir. Bölgesel anestezi uygulanmışsa uyuşukluğun ve kas gücündeki geçici azalmanın çözülmesi de takip edilebilir. Ne zaman su içilebileceği, yemek yenebileceği veya ayağa kalkılabileceği yapılan ameliyata ve klinik duruma göre değişir.

Aynı gün taburculuk planlanan işlemlerde araç kullanma, yalnız kalma ve günlük faaliyetlere dönme konusunda verilen talimatlara uyulmalıdır. Anestezinin etkisinin azalmış görünmesi dikkat, refleksler ve karar verme yetisinin tamamen normale döndüğü anlamına gelmeyebilir. Taburculuk koşulları kullanılan yönteme ve uygulanan ilaçlara göre farklılaşabileceğinden hastanenin kişiye verdiği talimat esas alınmalıdır.

Anestezi uzmanına hangi bilgiler mutlaka verilmelidir?

• Düzenli veya zaman zaman kullanılan tüm ilaçlar ve takviyeler
• Bilinen ilaç ve madde alerjileri
• Daha önce anestezi sırasında yaşanan ciddi sorunlar
• Ailede anesteziye bağlı ciddi reaksiyon öyküsü
• Kalp akciğer böbrek ve nörolojik hastalıklar
• Diyabet ve uyku apnesi gibi kronik durumlar
• Horlama veya uykuda nefes kesilmesi öyküsü
• Sigara alkol ve diğer maddelerin kullanımı
• Hareketli dişler protezler ve ağız içindeki önemli sorunlar
• Gebelik olasılığı veya gebelik durumu

Bu bilgilerin eksiksiz paylaşılması, anestezi türünün ve ameliyat çevresindeki izlem planının kişiye göre düzenlenmesine yardımcı olur. Belirli bir ameliyat için hangi anestezinin uygulanacağı veya mevcut bir hastalığın anestezi riskini nasıl değiştirdiği ise internetten genel bilgilerle kesinleştirilemez. Bu değerlendirme, ameliyatın özellikleri ve kişinin tıbbi durumu birlikte incelenerek anesteziyoloji ve reanimasyon uzmanı tarafından yapılır.