Algoloji Nedir? Ağrı Polikliniği ve Sevk İşlemleri

Algoloji, özellikle uzun süren veya tekrarlayan ağrıların nedenini, ağrıyı sürdüren mekanizmaları ve kişinin günlük yaşamına etkisini değerlendiren tıbbi yan dal uzmanlığıdır. Halk arasında “ağrı polikliniği” olarak da bilinir. Algoloji yalnızca ağrıyı azaltmaya yönelik işlem yapan bir birim değildir. Gerektiğinde ilaç tedavisi, girişimsel ağrı tedavileri, rehabilitasyon ve diğer uzmanlık alanlarıyla ortak takip planı oluşturur.

Ağrı tek bir doku hasarının göstergesi olmayabilir. Uluslararası Ağrı Çalışmaları Derneği, ağrıyı duyusal ve duygusal yönleri bulunan çok boyutlu bir deneyim olarak ele alır. Bu nedenle özellikle kronik ağrıda yalnız görüntüleme sonucuna değil, muayeneye, sinir sistemi bulgularına, günlük işlevlere, uykuya ve eşlik eden hastalıklara da bakılması gerekebilir.

Algoloji nedir ve hangi durumlarla ilgilenir?

“Algoloji nedir?” sorusunun pratik karşılığı, geçmeyen veya karmaşık hale gelen ağrının bütüncül biçimde değerlendirilmesidir. Türkiye’de algoloji, Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon, Nöroloji veya Anesteziyoloji ve Reanimasyon uzmanlığından sonra alınan yan dal eğitimiyle yürütülen bir uzmanlık alanıdır. Bu yapı Tıpta Uzmanlık Kurulu tarafından yayımlanan uzmanlık eğitimi dokümanlarında da yer alır.

Algolojiye başvuran hastaların önemli bir bölümünde ağrı haftalar veya aylar içinde geçmemiştir, tekrarlamıştır ya da ilk tedavilere rağmen günlük yaşamı belirgin biçimde etkilemeye devam etmiştir. Amaç yalnız “ağrının nerede olduğu” sorusuna değil, ağrının hangi mekanizmayla sürdüğüne ve hangi tedavilerin daha önce denendiğine de yanıt bulmaktır.

Ağrı polikliniğinde hangi ağrılar değerlendirilir?

Algoloji kliniklerinin hasta profili hastanenin olanaklarına göre değişebilir. Sık değerlendirilen durumlar arasında şu gruplar bulunur:

• Uzun süren bel, boyun ve omurga kaynaklı ağrılar
• Bel veya boyun fıtığına eşlik eden ve sinir kökü etkilenmesi düşündüren kol ya da bacak ağrıları
• Nöropatik ağrı olarak adlandırılan yanma, elektriklenme, batma veya uyuşma eşlikli sinir kaynaklı ağrılar
• Trigeminal nevralji ve bazı kronik baş veya yüz ağrıları
• Zona sonrasında devam eden sinir ağrısı
• Kanserle ilişkili ağrılar
• Cerrahi girişim sonrasında uzun süre devam eden ağrılar
• Kompleks bölgesel ağrı sendromu gibi özel ağrı tabloları
• Bazı kas, eklem ve pelvik ağrı durumları

Bu liste, aynı yakınması olan herkesin doğrudan algolojiye gitmesi gerektiği anlamına gelmez. Yeni başlayan ağrıda öncelik çoğu zaman ağrının nedenini ortaya koyabilecek ilgili ana branşın değerlendirmesidir. Algoloji özellikle ağrının kalıcı hale geldiği, tedaviye direnç gösterdiği, sinir kaynaklı özellik taşıdığı veya birden fazla tedavi yaklaşımının birlikte planlanması gerektiği durumlarda öne çıkar.

Algoloji ile diğer branşlar arasındaki fark nedir?

Aynı ağrı birden fazla uzmanlık alanını ilgilendirebilir, ancak bu branşların temel görevleri aynı değildir. Örneğin ortopedi kemik, eklem ve kas iskelet sistemi hastalıklarının tanı ve tedavisine odaklanır. Beyin ve Sinir Cerrahisi, omurga veya sinir sisteminde cerrahi değerlendirme gerektiren durumları ele alır. Nöroloji migren, nöropati ve sinir sistemi hastalıkları gibi nedenleri araştırır. Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon ise hareket, işlev, egzersiz ve rehabilitasyon planını merkeze alabilir.

Algolojinin ayırt edici yönü, ağrının kendisini ayrı bir klinik problem olarak ayrıntılı değerlendirmesidir. Özellikle altta yatan hastalık tedavi edilmiş olmasına rağmen ağrı sürüyorsa, cerrahi gerektirmeyen kronik omurga ağrısı varsa, sinir hasarı sonrasında nöropatik ağrı gelişmişse veya farklı tedavilere rağmen günlük işlevler bozuluyorsa algoloji devreye girebilir. Bu nedenle algoloji çoğu zaman diğer branşların alternatifi değil, onların değerlendirmesini tamamlayan bir alandır.

Bir hastanın görüntülemesinde fıtık görülmesi de tek başına algoloji işlemi gerektirdiği anlamına gelmez. Görüntüleme bulgusunun ağrının yeri, muayene bulguları ve sinir etkilenmesiyle uyumlu olması gerekir. Benzer biçimde ağrı şiddetli olsa bile cerrahi aciliyet düşündüren bir neden varsa öncelik ilgili cerrahi veya acil değerlendirmedir.

Kronik ağrı ne zaman algoloji açısından önem kazanır?

Üç aydan uzun süren veya bu süre boyunca tekrarlayan ağrı genellikle kronik ağrı çerçevesinde değerlendirilir. Süre tek başına yeterli değildir. Ağrının işe gitmeyi, yürümeyi, uyumayı, günlük işleri yapmayı veya sosyal yaşamı bozması da klinik önem taşır. Kronik ağrıda sinir sistemi zaman içinde ağrı sinyallerine daha duyarlı hale gelebilir ve başlangıçtaki doku hasarı ile hissedilen ağrının şiddeti arasında birebir ilişki kalmayabilir.

Bu nedenle tedavinin hedefi yalnız ağrı puanını düşürmek olmayabilir. Hareket kapasitesini artırmak, uyku düzenini iyileştirmek, günlük aktiviteyi geri kazanmak ve gereksiz veya etkisiz tedavileri azaltmak da planın parçası olabilir. Algoloji değerlendirmesi özellikle bu hedeflerin birlikte ele alınması gereken karmaşık ağrı tablolarında yarar sağlar.

Algoloji bölümüne hangi doktor sevk eder?

Algoloji bölümüne hangi doktor sevk eder sorusunun tek bir branş adıyla yanıtı yoktur. Yönlendirme, ağrının olası kaynağına ve hastanenin randevu düzenine göre değişebilir. Sağlık Bakanlığına bağlı bazı hastanelerde algoloji yan dal polikliniğine randevu alınabilmesi için önce ilgili uzman hekimin hastayı değerlendirmesi ve MHRS’de gerekli yönlendirmeyi oluşturması istenir.

Örneğin Muğla Eğitim ve Araştırma Hastanesi, algoloji için Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon, Ortopedi ve Travmatoloji, Beyin ve Sinir Cerrahisi veya Nöroloji polikliniklerinin değerlendirmesinden sonra yeşil liste üzerinden randevu süreci tarif eder. Başka hastanelerde onkoloji, dahili branşlar veya farklı klinikler de hastanın durumuna göre yönlendirme yapabilir. Bu nedenle “mutlaka şu doktordan sevk alınır” şeklinde ülke genelinde geçerli tek bir yol söylemek doğru değildir.

Sevk ve yeşil liste süreci nasıl işler?

Sağlık Bakanlığı hastanelerinde algoloji randevusu için kullanılan yol hastanenin uygulamasına göre değişebilir. Yeşil liste gereken bir kurumda süreç genel olarak şu şekilde ilerler:

1. Ağrının niteliğine göre uygun ana branştan muayene alınır.
2. Hekim, algoloji değerlendirmesinin gerekli olduğuna karar verirse ilgili yan dal için sistemde yönlendirme oluşturur.
3. Yönlendirme aktif olduktan sonra kurumun tanımladığı randevu kanalından algoloji randevusu aranır.
4. Uygun randevu bulunduğunda hasta algoloji polikliniğinde değerlendirilir.

Bir hastanede algoloji randevusu doğrudan görünmüyorsa bunun nedeni yalnız kontenjan doluluğu olmayabilir. İlgili kurumun yan dal randevusu için önce hekim değerlendirmesi istemesi de mümkündür. Bu durumda hastanenin resmî algoloji sayfasındaki başvuru koşullarını kontrol etmek veya hastanenin hasta iletişim biriminden bilgi almak daha güvenilir olur.

Algoloji randevusundan önce ne hazırlanmalı?

Ağrı polikliniğinde önceki tıbbi sürecin anlaşılması tedavi planını doğrudan etkileyebilir. Bu nedenle mevcut belgeleri düzenli biçimde götürmek yararlıdır. Özellikle başka hastanelerde yapılmış tetkikler varsa yalnız rapor adını söylemek yerine erişilebilen sonuçları ve görüntüleri hazır bulundurmak değerlendirmeyi kolaylaştırır.

• Varsa MR, BT, röntgen veya sinir ileti testi sonuçları
• Daha önce konulan tanılar ve geçirilmiş ameliyatlara ilişkin bilgiler
• Halen kullanılan ilaçların adları ve dozları
• Daha önce denenmiş ağrı kesiciler ve ne kadar yarar sağladıkları
• Fizik tedavi, enjeksiyon, sinir bloğu veya benzeri işlemlere ait bilgiler
• Ağrının ne zaman başladığı, nereye yayıldığı ve hangi hareketlerle arttığına ilişkin kısa notlar

Kan sulandırıcı ilaç kullanımı, ilaç alerjileri, gebelik durumu, kalp pili veya benzeri tıbbi cihazlar özellikle girişimsel işlem düşünülüyorsa hekime bildirilmelidir. İlaçları kendi kendine kesmek yerine, işlem planlanırsa nasıl yönetileceği konusunda ilgili hekimden talimat alınmalıdır.

İlk algoloji muayenesinde ne yapılır?

İlk görüşmede ayrıntılı ağrı öyküsü alınır. Hekim ağrının başlangıç zamanını, karakterini, yayılımını, şiddetini, günlük yaşamı ne kadar kısıtladığını, uyku ve hareketle ilişkisini, daha önce denenmiş tedavileri sorgular. Nörolojik veya kas iskelet sistemi muayenesinin gerekli bölümleri yapılabilir. Eldeki görüntüleme ve laboratuvar sonuçları klinik bulgularla birlikte değerlendirilir.

Her hastaya yeni tetkik istenmesi gerekmez. Benzer şekilde her algoloji başvurusu enjeksiyon veya girişimsel işlemle sonuçlanmaz. Önce ağrının olası mekanizması ve mevcut tedavilerin yeterliliği değerlendirilir. Tanı net değilse başka bir uzmanlık alanından görüş istenebilir veya ek inceleme planlanabilir.

Algolojide hangi tedaviler uygulanabilir?

Tedavi seçimi ağrının nedenine, süresine, eşlik eden hastalıklara ve daha önceki tedavilere göre kişiselleştirilir. İlaç düzenlemesi, egzersiz ve rehabilitasyonla koordinasyon, uyku ve günlük aktiviteyi destekleyen yaklaşımlar ile girişimsel ağrı tedavileri aynı planın farklı parçaları olabilir. Kronik ağrının yalnız tek bir işlemle tamamen ortadan kaldırılacağı varsayımı çoğu hasta için gerçekçi değildir.

Girişimsel yöntemler arasında seçilmiş hastalarda epidural enjeksiyonlar, sinir kökü veya periferik sinir blokları, faset eklem ve medial dal girişimleri, radyofrekans uygulamaları, sempatik bloklar ve bazı nöromodülasyon yöntemleri yer alabilir. Hangi işlemin uygun olduğu yalnız ağrının bulunduğu bölgeye göre değil, tanıya, muayene bulgularına, görüntülemeye ve beklenen yarar ile risk dengesine göre belirlenir.

Girişimsel tedavi kararı nasıl verilir?

Enjeksiyon, sinir bloğu veya radyofrekans gibi işlemler yalnız “ağrı çok şiddetli” olduğu için seçilmez. Öncelikle hedeflenen anatomik yapı veya sinir ile hastanın yakınmaları arasında klinik uyum aranır. Daha önce uygulanan ilaç, egzersiz veya rehabilitasyon tedavilerinin sonucu, kullanılan kan sulandırıcılar, enfeksiyon riski, eşlik eden hastalıklar ve önceki girişimlerden alınan yanıt da kararın parçasıdır.

Bazı girişimler hem tanısal hem tedavi edici amaç taşıyabilir. Örneğin belirli bir sinirin veya eklem çevresindeki sinir dallarının geçici olarak uyuşturulmasına verilen yanıt, ağrı kaynağının doğrulanmasına yardımcı olabilir. Ancak tek bir işlemin kalıcı sonuç sağlayacağı garanti edilemez. İşlemin beklenen yararı, olası komplikasyonları ve alternatifleri algoloji uzmanıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Hangi ağrıda önce başka bölüme başvurmak gerekir?

Yeni başlayan ve nedeni bilinmeyen ağrılarda önce ağrının kaynağına yönelik tanısal değerlendirme gerekebilir. Örneğin yeni gelişen eklem şişliği romatoloji veya ortopedi değerlendirmesi, travma sonrası şiddetli ağrı acil servis veya ilgili cerrahi branş, yeni başlayan baş ağrısı ise özelliklerine göre nöroloji veya acil değerlendirme gerektirebilir. Algoloji bu branşların yerine geçen bir “genel ağrı bölümü” değildir.

Özellikle göğüs ağrısı, ani gelişen çok şiddetli baş ağrısı, yeni ortaya çıkan kol veya bacak güçsüzlüğü, konuşma bozukluğu, ciddi travma, idrar veya dışkı kontrolünde yeni kayıp, yüksek ateşle birlikte bilinç değişikliği gibi belirtilerde rutin algoloji randevusu beklenmemelidir. Bu bulgular acil değerlendirme gerektirebilen durumlarla ilişkili olabilir.

MHRS'de algoloji randevusu görünmüyorsa ne yapılabilir?

İlk olarak seçilen hastanede algoloji kliniğinin bulunup bulunmadığı ve randevu için ön değerlendirme şartı olup olmadığı kontrol edilmelidir. Algoloji yan dal hizmeti her hastanede sunulmaz. Klinik var olduğu halde MHRS’de randevu görünmüyorsa ilgili ana branştan değerlendirme ve yeşil liste yönlendirmesi gerekip gerekmediği hastanenin resmî bilgisinden doğrulanmalıdır.

Yönlendirme yapılmışsa ancak randevu bulunamıyorsa MHRS üzerinden farklı tarih veya uygun başka kurumlar kontrol edilebilir. Ağrının niteliği değişmişse, yeni nörolojik bulgu eklenmişse veya durum hızla kötüleşiyorsa yalnız algoloji randevusunu beklemek yerine yeniden tıbbi değerlendirme almak gerekir. Sevk işleminin amacı hastayı gereksiz bir basamakta tutmak değil, ağrının kaynağına uygun uzmanlık değerlendirmesini ve gerektiğinde ileri ağrı tedavisini doğru sırada sağlamaktır.