Üroloji Hangi Hastalıklara Bakar? Muayene ve Randevu Rehberi

Üroloji, kadın ve erkeklerde böbreklerden başlayıp üreter, mesane ve üretraya uzanan idrar yollarını; erkeklerde ayrıca prostat, testis, penis ve diğer erkek üreme sistemi yapılarını değerlendiren tıbbi ve cerrahi uzmanlık alanıdır. Bu nedenle böbrek taşı, idrar yolu tıkanıklığı, idrar kaçırma, prostat hastalıkları, idrarda kan, bazı üriner enfeksiyonlar, ürolojik kanserler, testis hastalıkları ve erkek üreme sağlığı sorunları ürolojinin kapsamına girebilir. Sağlık Bakanlığına bağlı hastanelerin üroloji bilgilendirmeleri de böbrekler, idrar yolları, mesane, prostat ve erkek üreme sistemi hastalıklarını bölümün temel çalışma alanları arasında sayar.

"Üroloji hangi hastalıklara bakar" veya "üroloji bölümü neye bakar" sorusunun pratik karşılığı yalnız hastalık adları değildir. İdrar yaparken yanma, idrarda kan, sık idrara çıkma, idrarı başlatmakta zorlanma, böğür ağrısı, idrar kaçırma, testiste ağrı ya da şişlik ve erkeklerde cinsel işlev veya doğurganlıkla ilgili bazı sorunlar da üroloji değerlendirmesini gerektirebilir. Hangi şikâyetin ürolojiye ait olduğu, bazen nefroloji, kadın hastalıkları, enfeksiyon hastalıkları veya başka branşlarla birlikte değerlendirme gerektirir.

Üroloji hangi hastalık gruplarıyla ilgilenir?

Üroloji tek bir organın bölümü değildir. İdrarın böbrekte oluşmasından vücuttan atılmasına kadar geçen yolun yapısal ve işlevsel sorunları ile erkek üreme sisteminin birçok hastalığını kapsar. ABD Ulusal Diyabet ve Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü olan NIDDK, ürolojik hastalıklar arasında taş hastalığı, mesane kontrol sorunları, idrar yolu enfeksiyonları, idrar retansiyonu, hematüri, prostat sorunları ve erektil disfonksiyon gibi başlıkları listeler.

Böbrek ve idrar yolu taşları

Böbrek, üreter veya mesanedeki taşlar ürolojinin sık değerlendirdiği sorunlardandır. Taşın yeri ve idrar akımını engelleyip engellemediği önemlidir. Böğürden kasığa yayılan şiddetli ağrı, bulantı, idrarda kan veya idrar yaparken ağrı taşla ilişkili olabilir. Tanıda ultrasonografi ya da bilgisayarlı tomografi gibi görüntüleme yöntemleri kullanılabilir. Tedavi ise taşın büyüklüğüne, yerine, belirtilere, enfeksiyon varlığına ve böbrek fonksiyonuna göre değişir.

İdrar yolu enfeksiyonları ve tekrarlayan enfeksiyonlar

İdrar yolu enfeksiyonları her zaman yalnız üroloji tarafından takip edilmez. Basit enfeksiyonlar aile hekimliği veya başka branşlarda da tedavi edilebilir. Buna karşılık tekrarlayan enfeksiyon, idrar yollarında taş ya da darlık şüphesi, idrarın tam boşalamaması, erkeklerde enfeksiyon veya yapısal bir problem düşünülmesi ürolojik değerlendirmeyi gündeme getirebilir. Ürolog, enfeksiyonun altında idrar akımını bozan veya tekrarlamayı kolaylaştıran bir neden bulunup bulunmadığını araştırabilir.

Prostat hastalıkları

Prostat büyümesi, prostat iltihabı ve prostat kanseri şüphesi ürolojinin temel çalışma alanlarındandır. Sık idrara çıkma, gece idrara kalkma, idrar akımında zayıflama, kesik kesik işeme, başlamada gecikme veya mesanenin tam boşalmadığı hissi prostatla ilişkili olabileceği gibi başka nedenlerden de kaynaklanabilir. Hekim öykü ve muayeneye göre idrar tahlili, kan testleri, PSA, ultrasonografi veya başka incelemeler planlayabilir. PSA her hastaya otomatik olarak yapılan bir test değildir ve tek başına kanser tanısı koymaz.

Mesane ve idrar yapma bozuklukları

İdrar kaçırma, ani sıkışma hissi, çok sık idrara çıkma, gece idrara kalkma, idrarı başlatamama, zayıf akım ve idrar yaptıktan sonra mesanede idrar kalması gibi yakınmalar alt idrar yollarıyla ilgilidir. Bu belirtilerin nedeni prostat büyümesi, mesane kasının çalışma biçimi, sinir sistemi sorunları, geçirilmiş ameliyatlar veya başka durumlar olabilir. Üroloji muayenesi, sorunun depolama mı yoksa boşaltma aşamasında mı olduğunu ayırmaya yardımcı olur.

Ürolojik kanserler

Böbrek, mesane, prostat, testis, penis ve idrar yollarının bazı kanserleri ürolojinin tanı ve tedavi alanına girer. İdrarda görünür kan, testiste ağrısız kitle, açıklanamayan idrar yolu tıkanıklığı veya görüntülemede saptanan böbrek kitlesi gibi bulgular ürolojik inceleme gerektirebilir. Kanser şüphesi olduğunda görüntüleme, endoskopik inceleme, biyopsi veya ilgili laboratuvar testleri hastanın durumuna göre planlanır. Her kitle veya kanama kanser anlamına gelmez, ancak nedeninin belirlenmesi gerekir.

Erkek üreme sistemi ve cinsel sağlık sorunları

Varikosel, hidrosel, testis ve epididim hastalıkları, penisle ilgili bazı hastalıklar, erektil disfonksiyon ve erkek infertilitesinin belirli nedenleri ürolojinin kapsamındadır. Çocuk sahibi olamama durumunda erkek değerlendirmesi semen analizi, öykü, muayene ve gerektiğinde hormon veya görüntüleme testlerini içerebilir. Cinsel işlev sorunlarının damar, hormon, ilaç, psikolojik durum ve kronik hastalıklar gibi farklı nedenleri olabileceği için ürolog gerektiğinde başka uzmanlık alanlarıyla birlikte çalışır.

Çocuklarda ürolojik sorunlar

Doğuştan idrar yolu anomalileri, vezikoüreteral reflü, hidronefroz, inmemiş testis, hipospadias, bazı işeme bozuklukları ve çocukluk çağı taş hastalıkları pediatrik ürolojinin ilgi alanına girebilir. Her hastanede ayrı bir çocuk ürolojisi birimi bulunmayabilir. Randevu oluştururken kurumun çocuk hasta kabulü ve pediatrik üroloji hizmeti kontrol edilmelidir.

Kadınlar ürolojiye hangi şikâyetlerle başvurabilir?

Üroloji yalnız erkeklere hizmet veren bir bölüm değildir. Kadınlarda böbrek taşı, idrar yolu tıkanıklığı, tekrarlayan üriner enfeksiyonlar, idrar kaçırma, mesane boşaltma sorunları, idrarda kan ve böbrek veya mesane kitleleri ürolojik değerlendirme gerektirebilir. İdrar kaçırma veya pelvik taban yakınmalarında kadın hastalıkları ve doğum uzmanlığı da sürece katılabilir. Şikâyetin vajinal kanama, adet düzeni veya kadın üreme organlarıyla ilişkili olduğu düşünülüyorsa kadın hastalıkları daha uygun ilk başvuru noktası olabilir.

Üroloji ile nefroloji arasındaki fark nedir?

Her iki bölüm de böbreklerle ilgilenir, ancak odakları farklıdır. Üroloji daha çok idrar yollarının yapısal sorunları, taşlar, tıkanıklıklar, tümörler, prostat ve cerrahi ya da girişimsel tedavi gerektirebilen durumlarla ilgilenir. Nefroloji ise böbreğin süzme işlevini etkileyen kronik böbrek hastalığı, glomerüler hastalıklar, elektrolit bozuklukları ve benzeri tıbbi böbrek hastalıklarında temel branştır. Örneğin böbrek taşı ürolojiye, böbrek fonksiyonlarında kronik azalma ise çoğu durumda nefrolojiye yönlendirebilir. Bazı hastalarda iki bölüm birlikte takip yapar.

Ürolojiye gitmek ameliyat olmak anlamına gelir mi?

Hayır. Üroloji cerrahi bir uzmanlık alanı olsa da polikliniğe başvuran her hastada ameliyat gerekmez. Birçok sorun önce öykü, muayene, laboratuvar ve görüntüleme ile değerlendirilir. Enfeksiyonlarda uygun ilaç tedavisi, bazı prostat ve mesane yakınmalarında ilaç veya yaşam düzenlemeleri, küçük taşlarda izlem ve ağrı kontrolü gibi cerrahi dışı yaklaşımlar kullanılabilir. Girişim veya ameliyat kararı ancak hastalığın türü, tıkanıklık düzeyi, enfeksiyon riski, böbrek fonksiyonu, belirtilerin şiddeti ve daha önce uygulanan tedavilere göre verilir.

Ürolojinin cerrahi yönü özellikle taşların endoskopik tedavisi, idrar yolu darlıkları, prostat girişimleri, bazı tümör ameliyatları ve testis veya penisle ilgili cerrahi durumlarda öne çıkar. Buna karşılık tanı koyma, uzun dönem takip ve ilaçla yönetim de üroloji pratiğinin önemli parçalarıdır.

Hangi belirtilerde üroloji randevusu düşünülür?

Belirti tek başına tanı koydurmaz, ancak aşağıdaki yakınmalar ürolojik değerlendirme gerektirebilir:

• İdrar yaparken yanma veya ağrı
• İdrarda gözle görülür kan veya tetkikte saptanan kan
• Sık idrara çıkma veya gece sık idrara kalkma
• İdrar akımında zayıflama veya idrarı başlatmakta güçlük
• İdrar kaçırma veya ani sıkışma hissi
• Böğürden kasığa yayılabilen taş tipi ağrı
• Testiste ağrı şişlik veya ele gelen kitle
• Erkeklerde sertleşme sorunu veya infertilite değerlendirmesi gereksinimi
• Bilinen taş prostat veya ürolojik tümör hastalığında takip gereksinimi

Şikâyetin süresi, şiddeti ve eşlik eden bulgular başvurunun ne kadar acil olduğunu değiştirir. Özellikle ani başlayan şiddetli testis ağrısı, idrar yapamama, ateş ve titremeyle birlikte şiddetli böğür ağrısı, yoğun kanama veya pıhtılı idrar ve ciddi travma acil değerlendirme gerektirebilir. Bu durumlarda rutin poliklinik randevusunu beklemek yerine acil sağlık hizmetine başvurmak daha uygundur.

Üroloji muayenesinde neler yapılır?

İlk muayene çoğunlukla ayrıntılı öyküyle başlar. Hekim şikâyetin ne zaman başladığını, idrar alışkanlıklarını, ağrının yerini, geçirilmiş taş veya enfeksiyon öyküsünü, ameliyatları, kullanılan ilaçları ve eşlik eden hastalıkları sorabilir. İdrar kaçırma veya sık idrara çıkma yakınmalarında birkaç günlük mesane günlüğü bazı hastalarda yararlı olabilir.

Fizik muayene şikâyete göre değişir. Karın ve böğür bölgesi değerlendirilebilir. Erkeklerde testis ve dış genital organ muayenesi yapılabilir. Prostatla ilgili belirli yakınmalarda rektal muayene gerekebilir. Her hastaya aynı muayene veya aynı test paketi uygulanmaz. Mahremiyet gerektiren muayeneler klinik gereklilik çerçevesinde ve hasta bilgilendirilerek yapılır.

İstenebilecek testler nelerdir?

İdrar tahlili ve gerektiğinde idrar kültürü enfeksiyon, kanama veya başka ipuçlarını değerlendirmek için istenebilir. Kan testleri böbrek fonksiyonu, enfeksiyon veya seçilmiş hastalarda prostatla ilgili değerlendirmeler için kullanılabilir. Ultrasonografi, bilgisayarlı tomografi veya başka görüntüleme yöntemleri taş, tıkanıklık, kitle ve anatomik sorunların değerlendirilmesinde tercih edilebilir. Uroflowmetri idrar akım hızını ölçer, işeme sonrası kalan idrar ölçümü mesanenin ne kadar boşaldığını gösterir. Sistoskopi ise gerektiğinde üretra ve mesanenin iç yüzeyinin ince bir optik cihazla doğrudan görülmesini sağlar.

Tetkik seçimi şikâyete göre yapılır. İdrarda kan nedeniyle başvuran bir kişiyle erektil disfonksiyon nedeniyle başvuran bir kişide aynı testlerin istenmesi beklenmez. Bu yaklaşım, gereksiz incelemeyi azaltırken doğru soruya uygun testin seçilmesini sağlar.

Muayene sonrasında süreç nasıl ilerler?

İlk görüşmede kesin tanı konulması her zaman mümkün değildir. Basit bir idrar tahlili aynı gün yol gösterici olabilirken görüntüleme, kültür, patoloji veya özel işlev testleri için ayrı randevu gerekebilir. Sonuçlar birlikte değerlendirildikten sonra izlem, ilaç tedavisi, ek tetkik, endoskopik işlem veya ameliyat seçeneklerinden biri gündeme gelebilir. Ürolog başka bir hastalığın daha olası olduğunu düşünürse nefroloji, onkoloji, kadın hastalıkları, enfeksiyon hastalıkları veya başka bir bölüme yönlendirme de yapabilir.

Muayeneye giderken nasıl hazırlanılır?

Daha önce yapılmış idrar ve kan testleri, ultrasonografi veya tomografi raporları, ameliyat bilgileri ve düzenli kullanılan ilaçların listesi varsa randevuya götürmek yararlıdır. Şikâyetin ne zaman başladığını, neyin artırıp azalttığını ve eşlik eden ateş, kanama, akıntı veya ağrı gibi belirtileri not etmek de görüşmeyi kolaylaştırır.

Bazı ultrasonografi ve işeme testlerinde mesanenin dolu olması istenebilir, ancak bu her randevu için geçerli değildir. Kurum özel bir hazırlık bildirmediyse sırf üroloji muayenesi var diye aşırı su içmek gerekmez. Düzenli ilaçlar, kan sulandırıcılar dahil, hekim veya sağlık kuruluşu açıkça söylemeden kesilmemelidir. Planlanan işlem varsa hazırlık talimatı ayrıca verilir.

Randevu öncesi hangi bilgileri not etmek yararlı olur?

İdrar yakınmaları gün içinde değişebildiği için kısa bir semptom kaydı hekimin değerlendirmesini kolaylaştırabilir. Kaç kez idrara çıkıldığı, gece kaç kez kalkıldığı, kaçırma olup olmadığı, ağrının ne zaman başladığı, idrarda kan görülüp görülmediği ve ateş gibi eşlik eden bulgular not edilebilir. Taş öyküsü olan kişiler önceki taş analizini veya görüntüleme raporlarını, prostat takibi yapılan kişiler eski PSA sonuçlarını, infertilite değerlendirmesi olanlar varsa önceki semen analizlerini getirebilir. Bu kayıtlar yeni testlerin yerini tutmaz, ancak önceki seyri anlamaya yardımcı olur.

Üroloji randevusu nasıl alınır?

Türkiye’de kamu hastanelerindeki üroloji poliklinikleri için randevu, uygun kurum ve hekim seçilerek Merkezi Hekim Randevu Sistemi üzerinden web, mobil uygulama veya ALO 182 kanalıyla alınabilir. Randevu ekranında branş olarak "Üroloji" seçilir. Çocuk hasta için kurumun çocuk ürolojisi hizmeti verip vermediğine ayrıca bakmak gerekir.

Randevu alırken şikâyeti doğru branşa yönlendirmek önemlidir. Taş şüphesi, idrarda kan, prostat yakınmaları, işeme güçlüğü, testisle ilgili sorunlar ve erkek üreme sistemi hastalıkları için üroloji uygun başlangıç noktasıdır. Buna karşılık böbrek fonksiyon bozukluğunun tıbbi takibi, bazı kadın üreme sistemi sorunları veya yalnızca cinsel yolla bulaşan enfeksiyon şüphesi farklı bir branşı da gerektirebilir. Hangi bölümü seçeceğiniz net değilse aile hekimi ilk değerlendirme ve yönlendirme sağlayabilir.