Geriatri Nedir? Bölümün Kapsamı ve Randevu Süreci

Geriatri, ileri yaştaki bireylerin sağlık sorunlarını yalnızca tek tek hastalıklar üzerinden değil, kişinin genel işlevselliği, kullandığı ilaçlar, bilişsel durumu, beslenmesi, hareketliliği ve sosyal koşullarıyla birlikte değerlendiren tıp alanıdır. Türkiye'de iç hastalıklarının yan dalı olarak yürütülür ve geriatri poliklinikleri çoğunlukla 65 yaş ve üzerindeki kişilere hizmet verir. Tekirdağ Dr. İsmail Fehmi Cumalıoğlu Şehir Hastanesi de geriatriyi iç hastalıklarının bir yan dalı olarak tanımlar ve çoklu hastalık ile çoklu ilaç kullanımı gibi durumların bu alanın temel başvuru nedenleri arasında olduğunu belirtir.

Geriatri neye bakar?

Geriatri bölümünün temel özelliği, ileri yaşta sık görülen sorunların birbirini nasıl etkilediğini birlikte ele almasıdır. Örneğin hipertansiyon, diyabet ve böbrek hastalığı bulunan bir kişide yalnızca kan basıncı veya kan şekeri değerine bakmak yeterli olmayabilir. İlaçların birbiriyle etkileşimi, düşme riski, iştah kaybı, kas gücü, unutkanlık ve günlük yaşamda ne kadar bağımsız kalabildiği de tedavi planını değiştirebilir.

• Birden fazla kronik hastalığın birlikte değerlendirilmesi
• Çok sayıda ilacın gereklilik ve etkileşim açısından gözden geçirilmesi
• Unutkanlık ve diğer bilişsel yakınmaların değerlendirilmesi
• Düşme öyküsü ve denge sorunlarının araştırılması
• Kilo kaybı ve yetersiz beslenme riskinin incelenmesi
• Kas kaybı ve kırılganlık belirtilerinin değerlendirilmesi
• İdrar kaçırma ve kabızlık gibi ileri yaşta sık görülen sorunların ele alınması
• Uyku sorunları ve duygu durum değişikliklerinin değerlendirilmesi
• Günlük yaşam aktivitelerinde bağımsızlığın korunmasına yönelik planlama

Bu nedenle geriatri, yalnızca belirli bir organın hastalıklarına odaklanan bir bölüm değildir. Kalp, böbrek, endokrin sistem veya sinir sistemiyle ilgili bir sorun gerektiğinde ilgili uzmanlık dalıyla birlikte izlenebilir. Geriatri uzmanı ise bütün tabloyu bir araya getirerek önceliklerin belirlenmesine yardımcı olur.

Geriatri ile dahiliye arasındaki fark nedir?

Geriatri ile iç hastalıkları arasında güçlü bir bağ vardır çünkü geriatri uzmanlığı iç hastalıkları temeli üzerine kurulur. Buna karşılık geriatri değerlendirmesinde ileri yaşa özgü klinik durumlara daha fazla ağırlık verilir. Aynı kişide birden fazla hastalığın bulunması, ilaç yükü, kırılganlık, düşme, bilişsel değişiklik ve günlük yaşam becerilerindeki azalma gibi başlıklar birlikte ele alınır.

Bu fark, her ileri yaştaki kişinin mutlaka geriatriye gitmesi gerektiği anlamına gelmez. Tek bir tıbbi sorunu olan ve dahiliye takibiyle iyi yönetilen bir kişi iç hastalıklarından hizmet almaya devam edebilir. Birden fazla hastalığın ve işlevsel sorunun iç içe geçtiği durumlarda ise geriatri daha bütüncül bir değerlendirme sağlayabilir.

Geriatri ile gerontoloji aynı şey midir?

Geriatri ve gerontoloji aynı kavram değildir. Geriatri tıbbi bir uzmanlık alanıdır ve hastalıkların değerlendirilmesi, tanı, tedavi, ilaç yönetimi ve tıbbi takip gibi hekimlik uygulamalarını kapsar. Gerontoloji ise yaşlanmayı biyolojik, psikolojik ve sosyal yönleriyle inceleyen disiplinler arası bir alandır. Gerontologlar yaşlılıkla ilgili hizmetlerin planlanması, yaşam kalitesi, sosyal destek ve yaşlanma süreçlerinin değerlendirilmesi gibi alanlarda görev alabilir ancak hekim değillerse tıbbi tanı koymaz ve reçete düzenlemezler.

Bu ayrım randevu ararken önemlidir. Bir kişinin amacı kronik hastalıklarının, ilaçlarının veya yeni gelişen sağlık yakınmalarının tıbbi değerlendirmesini yaptırmaksa aranması gereken bölüm geriatri polikliniğidir. Sosyal destek, yaşlılık hizmetlerinin organizasyonu veya farklı yaşam alanlarına ilişkin danışmanlık ise kurumun yapısına göre gerontoloji veya sosyal hizmet birimlerinin çalışma alanına girebilir.

Kapsamlı geriatrik değerlendirme nasıl yapılır?

Kapsamlı geriatrik değerlendirme, yalnızca fizik muayeneden oluşmaz. Hekim mevcut hastalıkları ve yakınmaları değerlendirirken kişinin günlük işlerini ne ölçüde yapabildiğini, son dönemde düşme yaşayıp yaşamadığını, beslenmesini, bilişsel durumunu ve kullandığı ilaçları da sorgulayabilir. Gerektiğinde kan tetkikleri, görüntüleme veya başka uzmanlık görüşleri planlanır. Amaç çok sayıda testi aynı anda istemek değil, kişinin sağlık ve bağımsızlık düzeyini etkileyen sorunları birlikte belirlemektir.

İlaçların birlikte değerlendirilmesi

İleri yaşta farklı hastalıklar için birden fazla ilaç kullanılabilir. Bu durumda yalnızca reçeteli ilaçların değil, reçetesiz ürünlerin ve takviyelerin de hekime bildirilmesi önem taşır. Geriatri muayenesinde hangi ilacın neden kullanıldığı, dozların uygunluğu, benzer etki gösteren ilaçların olup olmadığı ve yan etki ihtimali gözden geçirilebilir. İlaçların kendi kendine kesilmesi veya dozlarının değiştirilmesi uygun değildir.

Günlük yaşam becerileri ve düşme riski

Banyo yapma, giyinme, yemek hazırlama, alışveriş yapma ve ilaçlarını düzenli kullanma gibi günlük işler kişinin bağımsızlığı hakkında bilgi verir. Yürüme güçlüğü, baş dönmesi, kas güçsüzlüğü, görme sorunu veya ev içindeki çevresel riskler düşme ihtimalini artırabilir. Bu nedenle düşme yalnızca ortopedik bir sorun olarak değil, birden fazla etkene bağlı bir geriatrik problem olarak değerlendirilebilir.

Bilişsel durum ve beslenme

Unutkanlık ileri yaşta sık dile getirilen bir yakınmadır ancak her unutkanlık demans anlamına gelmez. Hekim yakınmanın günlük yaşam üzerindeki etkisini, ne zaman başladığını ve eşlik eden durumları değerlendirir. Benzer biçimde istemsiz kilo kaybı veya iştah azalması da tek başına bir tanı değildir. Ağız ve diş sorunları, ilaçlar, depresyon, kronik hastalıklar veya sosyal nedenler beslenmeyi etkileyebilir.

Kimler geriatri randevusu düşünmeli?

Geriatri randevusu özellikle sağlık sorunları tek bir tanıyla açıklanamayan veya farklı sorunların birbirini etkilediği ileri yaştaki kişiler için yararlı olabilir. Hastanelerin kabul ölçütleri farklılaşabildiği için yaş sınırı ve başvuru biçimi ilgili kurumdan kontrol edilmelidir.

• Birden fazla kronik hastalığı olanlar
• Çok sayıda ilaç kullanan ve ilaç düzeninin gözden geçirilmesine ihtiyaç duyanlar
• Son dönemde tekrarlayan düşme veya belirgin denge sorunu yaşayanlar
• Unutkanlık nedeniyle günlük yaşamı etkilenmeye başlayanlar
• İstemsiz kilo kaybı veya beslenme güçlüğü bulunanlar
• Kas gücünde belirgin azalma veya hareket kabiliyetinde gerileme yaşayanlar
• Günlük işlerde bağımsızlığı azalanlar
• İdrar kaçırma gibi birden fazla nedeni olabilecek geriatrik sorunları bulunanlar

Geriatri yalnızca hastalık ortaya çıktıktan sonra başvurulan bir alan da değildir. İleri yaşta koruyucu sağlık uygulamalarının gözden geçirilmesi, aşılama ve tarama gereksinimlerinin kişinin genel durumu içinde ele alınması, fiziksel aktivite ve beslenme durumunun değerlendirilmesi de geriatri hizmetinin kapsamına girebilir.

İlk geriatri muayenesine nasıl hazırlanılır?

Geriatri muayenesinde çok sayıda konu birlikte ele alınabildiği için hazırlıklı gelmek görüşmenin verimini artırır. En önemli belge güncel ilaç listesidir. Reçeteli ilaçların yanında reçetesiz ağrı kesiciler, vitaminler, bitkisel ürünler ve düzenli kullanılan takviyeler de listeye eklenmelidir. İlaç adı kadar doz ve gün içinde kaç kez kullanıldığı bilgisi de önemlidir.

• Güncel ilaç listesi veya ilaç kutuları
• Varsa yakın zamanda yapılan kan tetkikleri ve görüntüleme sonuçları
• Geçirilmiş ameliyatlar ve önemli hastalıkların kısa listesi
• Son aylarda yaşanan düşmelerin zamanı ve koşulları
• İstemsiz kilo kaybı varsa yaklaşık ne kadar sürede geliştiği
• Unutkanlık veya davranış değişikliği varsa ne zaman başladığı
• Günlük yaşamda zorlanılan işlerin kısa bir notu

Yaşlı bireyin kendi anlatımı muayenenin merkezindedir. Bununla birlikte hafıza sorunu, işitme güçlüğü veya günlük işlerde belirgin bağımlılık varsa hastayı yakından tanıyan bir kişinin eşlik etmesi yararlı olabilir. Eşlik eden kişi, hastanın yerine konuşmak yerine hekim gerektiğinde ek bilgi istediğinde gözlemlerini paylaşmalıdır. Böylece hem kişinin özerkliği korunur hem de günlük yaşamdaki değişiklikler daha doğru anlaşılabilir.

Geriatri hangi hastanelerde var?

Geriatri her hastanede bulunan bir poliklinik değildir. Türkiye'de bu hizmete üniversite hastanelerinde, şehir hastanelerinde, eğitim ve araştırma hastanelerinde ve bazı devlet hastanelerinde rastlanabilir. Ancak bir hastanede geçmişte geriatri kliniğinin bulunmuş olması bugün aynı hekim veya randevu kapasitesiyle hizmet verdiği anlamına gelmez. Bu nedenle sabit bir hastane listesine güvenmek yerine güncel randevu ekranını ve hastanenin kendi klinik sayfasını kontrol etmek daha sağlıklıdır.

Resmi hastane sayfalarında farklı illerde geriatri birimlerinin hizmet verdiği görülebilir. Örneğin Ümraniye Eğitim ve Araştırma Hastanesi geriatri polikliniğini ayrı bir hizmet birimi olarak tanımlar. Benzer birimin başka şehirlerde de bulunması mümkündür ancak randevuya açık hekim sayısı ve başvuru koşulları değişebilir.

"Geriatri hangi hastanelerde var?" sorusuna en pratik yanıt, il bazında güncel arama yapmaktır. Merkezi Hekim Randevu Sistemi üzerinden il, hastane ve poliklinik seçenekleri kontrol edilebilir. Randevu ekranında geriatri seçeneği görünmüyorsa ilgili hastanenin çağrı merkezi veya hasta kayıt biriminden birimin aktif olup olmadığı sorulabilir. Bazı merkezlerde geriatri hizmeti "Yaşlı Sağlığı" veya benzer bir poliklinik adı altında da sunulabilir.

MHRS'de o anda uygun randevu bulunmaması ile hastanede geriatri hizmetinin hiç bulunmaması aynı şey değildir. Poliklinik mevcut olduğu halde kontenjan dolu olabilir, hekim çalışma planı değişebilir veya randevu yalnızca belirli günlerde açılabilir. Tersine hastanenin eski bir web sayfasında geriatri adı görülmesi de güncel randevu verildiğini tek başına kanıtlamaz. Bu yüzden iki kontrolü birlikte yapmak daha güvenlidir: önce MHRS'deki güncel poliklinik ve hekim seçeneklerine bakmak, ardından belirsizlik varsa hastanenin resmi sayfası veya çağrı biriminden aktif hizmeti doğrulamak.

Geriatri randevusu nasıl alınır?

Sağlık Bakanlığına bağlı hastanelerde randevu süreci kurumun uygulamasına göre değişebilir. Bazı hastaneler geriatri polikliniğine doğrudan MHRS üzerinden randevu açarken bazıları önce iç hastalıkları değerlendirmesi veya sistemde ilgili yönlendirmenin yapılmasını isteyebilir. Örneğin Ankara Bilkent Şehir Hastanesi geriatri başvurusu için önce iç hastalıkları polikliniğinde değerlendirme ve ardından geriatri için yönlendirme süreci tanımlar. Bu nedenle bir hastanedeki yöntem diğer tüm hastaneler için geçerli kabul edilmemelidir.

1. MHRS'de geriatri veya yaşlı sağlığı polikliniği seçeneğini arayın.
2. Doğrudan randevu görünmüyorsa hastanenin resmi klinik sayfasını kontrol edin.
3. İç hastalıkları değerlendirmesi veya yönlendirme şartı varsa önce o randevuyu oluşturun.
4. Randevu günü güncel ilaç listenizi ve varsa önceki tetkik sonuçlarınızı yanınıza alın.
5. Yakınmaların başlangıç zamanı ile düşme, kilo kaybı veya unutkanlık gibi değişiklikleri mümkün olduğunca net aktarın.

Muayeneye hazırlanırken kullanılan ilaçların yalnızca isimlerini hatırlamaya çalışmak yerine güncel bir liste hazırlamak yararlı olabilir. Varsa ilaç kutularının veya reçete bilgilerinin getirilmesi dozların doğru değerlendirilmesini kolaylaştırır. Görme ve işitme cihazları kullanılıyorsa muayenede yanında bulunması iletişimi destekler. Bilişsel sorun veya günlük işlerde zorlanma söz konusuysa durumu yakından gözlemleyen bir aile üyesinin eşlik etmesi bazı bilgilerin daha doğru aktarılmasına yardımcı olabilir.

Geriatri hangi durumlarda tek başına yeterli değildir?

Geriatri çok sayıda sağlık sorununu birlikte değerlendirse de bütün uzmanlıkların yerini alan bir bölüm değildir. Belirgin göğüs ağrısı, ani gelişen felç bulguları, ciddi nefes darlığı veya bilinç değişikliği gibi acil durumlarda poliklinik randevusu beklenmez. Belirli bir organ sistemine ait ileri inceleme veya girişim gerektiğinde kardiyoloji, nöroloji, ortopedi, psikiyatri, fiziksel tıp ve rehabilitasyon ya da başka bir uzmanlık dalıyla eş zamanlı takip gerekebilir.

Geriatrinin değeri, tüm sorunları tek başına çözmesinden değil, ileri yaştaki bireyin sağlık hedeflerini bir bütün olarak ele alıp hangi sorunun öncelikli olduğunu belirlemeye yardım etmesinden gelir. Özellikle çoklu hastalık, çoklu ilaç kullanımı, düşme, kırılganlık, beslenme bozukluğu ve işlev kaybı bir aradaysa geriatri değerlendirmesi bakım planının daha tutarlı kurulmasını sağlayabilir.