Sağlık Hizmetlerine Erişim Uzmanlık Alanları
Endokrinoloji Hangi Hastalıklara Bakar? Bölüm ve Randevu Rehberi
Endokrinoloji; tiroid, diyabet, hipofiz, böbrek üstü bezi, paratiroid, kemik metabolizması ve çeşitli hormon bozukluklarıyla ilgilenir. Yazı ayrıca endokrinoloji ile Dahiliye arasındaki farkı, randevu seçimini ve muayeneye hazırlanırken dikkat edilecek noktaları açıklar.
Sağlık Endeksi Editör Ekibi Güncelleme: 8 dk okuma
Bu yazıda
- Endokrinoloji hangi bölüm?
- Endokrinolojinin baktığı başlıca hastalıklar
- Endokrinoloji ile Dahiliye arasındaki fark nedir?
- Hangi belirtilerde endokrinoloji düşünülebilir?
- Endokrinoloji muayenesinde hangi incelemeler yapılabilir?
- Randevu alırken hangi yolu izlemek gerekir?
- Endokrinoloji randevusuna giderken ne götürülmeli?
- Çocuklarda hangi bölüme randevu alınır?
- Hangi durumda poliklinik randevusu beklenmemeli?
Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları, hormon üreten bezlerin, hormonların ve metabolizmanın hastalıklarıyla ilgilenen tıp alanıdır. Erişkinlerde endokrinoloji, İç Hastalıkları uzmanlığı üzerine yapılan bir yan dal uzmanlığıdır. Tiroid hastalıkları, diyabet, hipofiz ve böbrek üstü bezi bozuklukları, paratiroid ve kalsiyum sorunları, osteoporoz, bazı üreme hormonu bozuklukları, obezite ve bazı metabolik hastalıklar bu alanın temel başlıklarıdır. Bu nedenle "endokrinoloji hangi hastalıklara bakar?" sorusunun kısa yanıtı, hormonların fazla ya da az salgılanması, hormon üreten bezlerdeki yapısal sorunlar ve metabolizma bozukluklarıdır.
Endokrinoloji hangi bölüm?
Hastane randevu sistemlerinde bölüm adı çoğunlukla Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları olarak görünür. Erişkin endokrinolojisi dahili bir branştır ve İç Hastalıkları ile yakın çalışır. T.C. Sağlık Bakanlığı bünyesindeki hastane bilgileri de endokrinolojiyi İç Hastalıkları uzmanlığı üzerine yapılan bir yan dal olarak tanımlar.
Şikayet çok genel ise ilk değerlendirme için aile hekimliği veya İç Hastalıkları uygun olabilir. Örneğin halsizlik, kilo değişimi, çarpıntı veya adet düzensizliği tek başına belirli bir endokrin hastalığı göstermez. İlk muayene ve temel testler sonrasında hormonal bir neden düşünülürse endokrinolojiye yönlendirme yapılabilir. Buna karşılık daha önce tanı konmuş bir tiroid, hipofiz, adrenal, paratiroid veya benzeri endokrin hastalık varsa doğrudan endokrinoloji takibi gerekebilir.
Endokrinolojinin baktığı başlıca hastalıklar
Endokrinolojinin ilgi alanı tek bir organa bağlı değildir. Çünkü hormonlar kan dolaşımıyla farklı dokuları etkiler ve aynı hormonal bozukluk kilo, kalp hızı, kemik yapısı, üreme fonksiyonları veya kan şekeri üzerinde belirti verebilir. Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği de diyabetten tiroid hastalıklarına, adrenal bozukluklardan osteoporoza kadar geniş bir hastalık grubunu endokrinoloji kapsamında ele alır.
Tiroid hastalıkları
Hipotiroidi, hipertiroidi, Hashimoto hastalığı, Graves hastalığı, guatr ve tiroid nodülleri endokrinolojinin sık değerlendirdiği sorunlardandır. Tiroid bezinin az çalışması yorgunluk, soğuğa hassasiyet ve kilo alma gibi bulgularla; fazla çalışması ise çarpıntı, terleme, titreme ve kilo kaybı gibi bulgularla ilişkili olabilir. Ancak bu belirtiler özgül değildir. Tanıda muayene, tiroid hormon testleri ve gerektiğinde görüntüleme birlikte değerlendirilir.
Tiroid nodülü saptandığında yalnız hormon düzeyine bakılmaz. Nodülün ultrason özellikleri, büyüklüğü, klinik riskler ve gerektiğinde ince iğne aspirasyon biyopsisi gibi yöntemler değerlendirmeye dahil olabilir. Tiroid kanseri şüphesinde veya tanısında endokrinoloji, genel cerrahi, nükleer tıp ve diğer ilgili branşlar birlikte çalışabilir.
Diyabet ve kan şekeri bozuklukları
Tip 1 diyabet, tip 2 diyabet, prediyabet ve tekrarlayan hipoglisemi endokrinoloji pratiğinin önemli başlıklarıdır. Diyabetin tanısı ve rutin takibi aile hekimliği veya İç Hastalıkları tarafından da yürütülebilir. Kan şekeri hedeflerine ulaşmanın zor olduğu, insülin tedavisinin karmaşıklaştığı, sık hipoglisemi yaşandığı veya eşlik eden başka hormonal sorunların bulunduğu durumlarda endokrinoloji değerlendirmesi özellikle önem kazanabilir.
Endokrinoloji muayenesinde yalnız kan şekeri sonucu değil, kullanılan ilaçlar, hipoglisemi öyküsü, beslenme düzeni, kilo değişimi ve diyabete bağlı organ etkilenmesi açısından gerekli kontroller de dikkate alınabilir. Tedavi kişinin diyabet tipine ve klinik durumuna göre planlanır.

Hipofiz bezi hastalıkları
Hipofiz bezi, birçok başka endokrin bezi yöneten hormonlar salgıladığı için küçük boyutuna rağmen geniş etkili bir organdır. Hipofiz adenomları, prolaktin yüksekliği, büyüme hormonu fazlalığına bağlı akromegali, hipofiz hormon eksiklikleri ve bazı su dengesi bozuklukları endokrinoloji tarafından değerlendirilir. Baş ağrısı veya görme problemi gibi belirtiler hipofiz hastalığına özgü değildir, ancak görüntülemede hipofiz kitlesi saptandığında hormonal inceleme önemlidir.
Böbrek üstü bezi hastalıkları
Adrenal bezler kortizol, aldosteron ve adrenalinle ilişkili hormonlar dahil çeşitli hormonlar üretir. Adrenal yetmezlik, Cushing sendromu, primer aldosteronizm, feokromositoma ve görüntülemede tesadüfen bulunan adrenal kitleler endokrinolojinin alanına girer. Bu hastalıkların belirtileri birbirinden farklı olabilir ve yalnız belirtiye bakarak tanı koymak mümkün değildir. Hormon testlerinin doğru zamanda ve uygun koşullarda yapılması gerekebilir.
Paratiroid ve kemik metabolizması hastalıkları
Paratiroid bezleri kandaki kalsiyum dengesinde önemli rol oynar. Paratiroid hormonunun fazla veya az çalışması, açıklanamayan yüksek ya da düşük kalsiyum düzeyleri ve bazı fosfor bozuklukları endokrinoloji tarafından incelenir. Osteoporoz ve osteomalazi gibi metabolik kemik hastalıkları da bu alanla ilişkilidir. Kemik yoğunluğu sonucu tek başına yeterli olmayabilir; kırık öyküsü, ilaçlar, menopoz durumu, böbrek fonksiyonu ve ikincil hormonal nedenler birlikte değerlendirilir.
Obezite ve metabolik hastalıklar
Obezite çok nedenli bir hastalıktır. Endokrinoloji, obezite değerlendirmesinde hormonal neden olasılığını, eşlik eden diyabet veya metabolik sorunları ve tedavinin tıbbi boyutunu ele alabilir. Her kilo artışı hormon bozukluğu anlamına gelmez. Benzer biçimde kolesterol ve trigliserid yüksekliği çoğu zaman aile hekimliği veya İç Hastalıkları tarafından yönetilebilir, fakat eşlik eden karmaşık metabolik veya hormonal durumlarda endokrinoloji sürece katılabilir.
Üreme hormonları ve cinsel gelişim sorunları
Polikistik over sendromu, aşırı tüylenme, hormon kaynaklı adet düzensizlikleri, testosteron eksikliği ve hipogonadizm gibi durumlar endokrinolojinin değerlendirebildiği başlıklardandır. Bununla birlikte adet düzensizliği ve infertilite yalnız endokrinolojik nedenlere bağlı değildir. Kadın hastalıkları ve doğum, üroloji veya ilgili diğer branşlarla ortak değerlendirme gerekebilir. Burada hangi bölümün öne çıkacağı baskın şikayete ve ilk inceleme bulgularına göre değişir.
Endokrinoloji ile Dahiliye arasındaki fark nedir?
İç Hastalıkları erişkinlerde çok geniş bir hastalık grubunun ilk değerlendirmesini ve tedavisini yürütür. Endokrinoloji ise hormon ve metabolizma sorunlarında daha özelleşmiş değerlendirme yapar. Bu ayrım, her diyabet veya tiroid hastasının mutlaka endokrinolojiye gitmesi gerektiği anlamına gelmez. Birçok sık görülen ve kontrol altında olan durum İç Hastalıkları veya aile hekimliği tarafından takip edilebilir. Tanının belirsiz olduğu, hormon testlerinin özel yorum gerektirdiği, tedaviye rağmen kontrolün sağlanamadığı ya da hipofiz ve adrenal bez gibi daha özel endokrin organların söz konusu olduğu durumlarda endokrinoloji daha merkezi rol üstlenir.
| Durum | İlk düşünülebilecek bölüm | Endokrinoloji ne zaman öne çıkar? |
|---|---|---|
| Genel halsizlik veya kilo değişimi | Aile hekimliği veya İç Hastalıkları | Hormonal neden düşündüren muayene veya test bulgusu varsa |
| Tiroid hormonu bozukluğu | İç Hastalıkları veya Endokrinoloji | Karmaşık seyir, nodül, gebelikte özel durum veya tedavi güçlüğü varsa |
| Diyabet | Aile hekimliği veya İç Hastalıkları | Karmaşık insülin yönetimi, sık hipoglisemi veya hedeflere ulaşmada güçlük varsa |
| Hipofiz veya adrenal kitle | Endokrinoloji | Hormonal işlevin değerlendirilmesi için doğrudan önemlidir |
| Adet düzensizliği | Kadın Hastalıkları ve Doğum veya ilgili ilk değerlendirme | PCOS, prolaktin, tiroid veya başka hormonal neden düşünülüyorsa |
Gebelikte hormonal hastalıklar
Gebelikte tiroid hastalığı veya diyabet gibi durumlarda hormon ve kan şekeri hedefleri gebelik dışındaki dönemden farklı değerlendirilebilir. Bu nedenle daha önce tiroid hastalığı, tip 1 veya tip 2 diyabet, hipofiz ya da adrenal hastalık tanısı bulunan kişilerin gebelik planı ve gebelik sürecinde kendi hekimleriyle takip düzenini gözden geçirmesi önemlidir. Endokrinoloji bu süreçte Kadın Hastalıkları ve Doğum ile birlikte çalışabilir. Gebelik sırasında yeni saptanan kan şekeri yüksekliğinde ise değerlendirme ve takip planı hastanın durumuna ve sağlık kuruluşunun organizasyonuna göre ilgili ekiplerce belirlenir.
Hangi belirtilerde endokrinoloji düşünülebilir?
Endokrin hastalıklar çok farklı belirti verebilir. Aşağıdaki bulgular tek başına tanı koydurmaz, fakat özellikle kalıcıysa, birlikte görülüyorsa veya laboratuvar anormalliği eşlik ediyorsa hormonal değerlendirme gündeme gelebilir:
- Açıklanamayan ve belirgin kilo artışı veya kilo kaybı
- Sürekli çarpıntı, titreme, terleme veya ısıya tahammülsüzlük
- Boyunda tiroid beziyle ilişkili olabilecek şişlik veya nodül
- Aşırı susama, sık idrara çıkma veya tekrarlayan kan şekeri yüksekliği
- Tekrarlayan hipoglisemi atakları
- Adet düzensizliği, aşırı tüylenme veya açıklanamayan cinsel hormon bozuklukları
- Beklenmedik kalsiyum yüksekliği veya düşüklüğü
- Nedeni açıklanamayan osteoporoz veya düşük travmalı kırık
- Hipofiz ya da böbrek üstü bezinde görüntüleme ile saptanan kitle
Bu belirtilerin çoğu başka hastalıklarda da görülebilir. Bu nedenle "hormon testi yaptırmak" tek başına doğru yaklaşım değildir. Hangi hormonun hangi koşullarda ölçüleceği klinik soruya göre belirlenir. Bazı hormonlar günün saatinden, kullanılan ilaçlardan, açlık durumundan veya eşlik eden hastalıklardan etkilenebilir.
Endokrinoloji muayenesinde hangi incelemeler yapılabilir?
Endokrinoloji değerlendirmesi çoğu zaman öykü, muayene ve hedefli laboratuvar testleriyle başlar. Hangi testin isteneceği şikayete göre değişir. Tiroid değerlendirmesinde tiroid hormonları, diyabette glukoz kontrolünü gösteren testler, kalsiyum bozukluklarında kalsiyum ve paratiroid hormonu, hipofiz veya adrenal hastalıklarda ise ilgili hormonlar incelenebilir. Gerektiğinde tiroid ultrasonu, hipofiz veya adrenal görüntüleme, kemik mineral yoğunluğu ölçümü gibi yöntemlerden yararlanılır.
Bazı hormonlar tek bir kan örneğiyle yorumlanamaz. Günün belirli saatinde örnek alınması, bir hormonun uyarılması veya baskılanması sonrasında ölçüm yapılması gibi dinamik testler gerekebilir. Bu nedenle internette görülen geniş "hormon paketleri" endokrinolojik tanının yerini tutmaz. Test seçiminin klinik soruya göre yapılması hem yanlış yorum riskini hem de gereksiz incelemeyi azaltır.
Randevu alırken hangi yolu izlemek gerekir?
Randevu alırken en doğru branş seçimi, mevcut tanı ve şikayetin ne kadar özgül olduğuna bağlıdır. Sağlık kuruluşlarının kabul ve yönlendirme uygulamaları değişebildiği için randevu ekranındaki güncel branş seçenekleri dikkate alınmalıdır.
- Tanınız belliyse: Daha önce endokrinoloji tarafından izlenen tiroid, hipofiz, adrenal, paratiroid veya başka hormonal hastalığınız varsa Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları randevusu uygun olabilir.
- Yalnız genel şikayetiniz varsa: Halsizlik, kilo değişimi veya çarpıntı gibi çok sayıda nedene bağlı olabilen yakınmalarda aile hekimi veya İç Hastalıkları ilk değerlendirmeyi yapabilir.
- Testiniz anormalse: TSH, kalsiyum, kortizol, prolaktin veya başka bir hormon testindeki anormallik, sonuç ve klinik bağlama göre değerlendirilmelidir. Tek bir değerden kendi kendine tanı çıkarılmamalıdır.
- Görüntülemede kitle saptandıysa: Tiroid nodülü, hipofiz lezyonu veya adrenal kitle gibi bulgularda ilgili raporlarla birlikte endokrinoloji değerlendirmesi gerekebilir.
Endokrinoloji randevusuna giderken ne götürülmeli?
Önceki sonuçların bulunması gereksiz tekrarları azaltabilir ve zaman içindeki değişimi görmeyi kolaylaştırabilir. Mümkünse son laboratuvar sonuçları, ultrason veya diğer görüntüleme raporları, önceki epikrizler ve kullanılan ilaçların güncel listesi hazır bulundurulmalıdır. Hormon veya diyabet tedavisi alınıyorsa ilacın adı kadar doz ve kullanım saati de önemlidir.
Evde kan şekeri ölçümü yapılıyorsa ölçüm kayıtları, hipoglisemi yaşandıysa olayın ne zaman olduğu ve o sırada kullanılan ilaçlar not edilebilir. Tiroid nodülü veya osteoporoz takibinde eski görüntüleme ve ölçüm raporları karşılaştırma için yararlı olabilir. Test öncesi açlık veya ilaç kesme gibi bir işlem gerekiyorsa bunu yalnız randevu veren birimin veya hekimin talimatına göre uygulamak gerekir.
Çocuklarda hangi bölüme randevu alınır?
Bebek, çocuk ve ergenlerde hormon, büyüme ve ergenlik sorunları erişkin endokrinolojisinden ayrı değerlendirilir. Bu yaş grubunda uygun branş Çocuk Endokrinolojisi veya Pediatrik Endokrinoloji olarak adlandırılır. T.C. Sağlık Bakanlığı Zeynep Kamil Kadın ve Çocuk Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi, çocuk endokrinolojisinin boy kısalığı, erken veya gecikmiş ergenlik, diyabet, tiroid hastalıkları, obezite, hipofiz ve adrenal hastalıklar gibi durumlarla ilgilendiğini belirtir.
Çocuğun boy uzamasındaki yavaşlama, erken ergenlik bulguları veya büyüme eğrisindeki değişikliklerde yalnız tek bir boy ölçümüne göre karar verilmez. Yaşa, cinsiyete, büyüme hızına, aile boylarına ve önceki ölçümlere birlikte bakılır. Bu nedenle çocuk endokrinoloji randevusuna giderken eski boy ve kilo kayıtları ile önceki tetkiklerin götürülmesi değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Hangi durumda poliklinik randevusu beklenmemeli?
Endokrin hastalığı olan bir kişide bilinç değişikliği, bayılma, şiddetli kusma ve sıvı kaybı, ciddi nefes darlığı, çok ağır genel durum bozukluğu veya tedaviyle düzelmeyen ciddi kan şekeri düşüklüğü gibi acil belirtiler varsa rutin endokrinoloji randevusunu beklemek uygun değildir. Özellikle diyabet, adrenal yetmezlik veya bilinen ciddi hormon hastalığı bulunan kişilerde akut kötüleşme acil değerlendirme gerektirebilir.
Rutin başvuruda ise amaç, hangi bezin veya metabolik sürecin sorun yarattığını belirlemek ve gereksiz hormon testlerinden kaçınarak hedefli inceleme yapmaktır. Endokrinoloji çoğu zaman uzun süreli takip gerektiren hastalıklarla ilgilendiği için doğru branş seçimi kadar eski tetkiklerin ve tedavi bilgilerinin düzenli tutulması da önem taşır.