Nükleer Tıp Nedir? Bölümün Hizmetleri ve Tetkik Süreci

Nükleer tıp, hastalıkların tanı, değerlendirme ve bazı durumlarda tedavisinde radyofarmasötik adı verilen radyoaktif işaretli maddeleri kullanan tıp uzmanlık alanıdır. Bu maddeler vücuda çoğunlukla damar yoluyla, bazı uygulamalarda ağızdan veya solunum yoluyla verilir. Ardından maddenin belirli organlarda, dokularda ya da hücresel hedeflerde nasıl dağıldığı özel kameralarla ölçülür. Bu nedenle nükleer tıp yalnızca organın şeklini değil, kanlanma, metabolizma, hücresel aktivite veya organ fonksiyonu gibi biyolojik süreçleri de değerlendirebilir. Türkiye Nükleer Tıp Derneği, alanın temelini radyoaktif maddelerin hastalıkların tanı ve tedavisinde kullanılması olarak tanımlar.

Nükleer tıp tetkikleri klasik röntgen ve bilgisayarlı tomografiden farklı bir prensiple çalışır. Röntgen ve BT'de radyasyon cihazdan vücuda gönderilirken nükleer tıpta görüntüleme için verilen radyofarmasötiğin yaydığı enerji algılanır. PET/BT ve SPECT/BT gibi hibrit sistemler ise fonksiyonel veya moleküler bilgiyi BT'nin anatomik görüntüsüyle aynı incelemede birleştirebilir. Böylece anormal aktivitenin yalnızca varlığı değil, vücuttaki yeri de daha doğru biçimde değerlendirilebilir.

Nükleer tıp hangi hastalıklara bakar?

Nükleer tıp hangi hastalıklara bakar sorusunun tek bir organ listesiyle yanıtlanması doğru değildir. Bölüm, birçok branşın hastalarında belirli bir klinik soruyu yanıtlamak için görüntüleme veya radyonüklid tedavi uygular. İstenen tetkik hastanın yakınmasına göre değil, çoğu zaman ilgili uzman hekimin araştırmak istediği hastalık ve fizyolojik işleve göre seçilir.

• Kanserler: PET/BT bazı kanserlerde hastalığın yayılımını değerlendirmek, tedavi yanıtını izlemek veya nüks şüphesini araştırmak için kullanılabilir. Prostat kanseri ve nöroendokrin tümörler gibi hastalıklarda belirli moleküler hedeflere yönelik PET incelemeleri de seçilmiş hastalarda kullanılabilir.
• Kalp hastalıkları: Miyokard perfüzyon sintigrafisi kalp kasının kanlanmasını, bazı nükleer kardiyoloji incelemeleri ise canlılık ve fonksiyonu değerlendirmeye yardımcı olabilir. Belirli amiloidoz türlerinin araştırılmasında da uygun klinik bağlamda sintigrafik yöntemlerden yararlanılabilir.
• Tiroit ve paratiroit hastalıkları: Tiroit sintigrafisi bezin çalışma biçimini ve nodüllerin fonksiyonel özelliklerini değerlendirmede kullanılabilir. Seçilmiş hipertiroidi ve tiroit kanseri hastalarında radyoaktif iyot tedavisi nükleer tıp hizmetleri arasındadır.
• Böbrek ve idrar sistemi sorunları: Renal sintigrafi böbreklerin kanlanması, fonksiyonu ve idrar drenajı hakkında bilgi verebilir. Bazı testler iki böbreğin işlevini ayrı ayrı değerlendirmeye veya belirli yapısal sorunların fonksiyonel etkisini araştırmaya yöneliktir.
• Kemik ve kas iskelet sistemi hastalıkları: Kemik sintigrafisi artmış kemik yapım aktivitesinin bulunduğu bölgeleri gösterebilir. Kanserin kemiğe yayılımı, bazı kırıklar, enfeksiyon veya başka kemik hastalıkları araştırılırken klinik soruya göre kullanılabilir.
• Nörolojik hastalıklar: Bazı epilepsi olgularında, hareket bozukluklarında veya belirli nörodejeneratif hastalıkların değerlendirilmesinde moleküler görüntüleme yöntemlerinden yararlanılabilir. Her nörolojik yakınma nükleer tıp tetkiki gerektirmez.
• Enfeksiyon ve inflamasyon: Belirli durumlarda enfeksiyon odağı veya inflamatuvar aktivitenin araştırılması amacıyla işaretli hücre görüntülemeleri ya da uygun PET yöntemleri kullanılabilir.

Nükleer tıp görüntüsündeki artmış veya azalmış tutulum tek başına kesin hastalık adı anlamına gelmez. Bulgular, hastanın öyküsü, muayenesi, laboratuvar sonuçları ve gerektiğinde ultrason, BT veya MR gibi diğer görüntüleme yöntemleriyle birlikte yorumlanır.

Bölümde hangi hizmetler verilir?

Sintigrafi ve SPECT görüntüleme

Sintigrafide belirli bir organa veya biyolojik sürece yönelen radyofarmasötik verilir ve gama kamera ile vücuttan yayılan sinyaller kaydedilir. Planar sintigrafi iki boyutlu görüntüler oluşturabilir. SPECT ise kameranın hasta çevresinde dönmesiyle üç boyutlu bilgi üretir. SPECT/BT sistemlerinde bu fonksiyonel görüntü BT ile birleştirilir. Kemik, böbrek, tiroit, paratiroit, kalp ve akciğer incelemeleri bu grubun yaygın örnekleri arasındadır.

PET ve PET/BT incelemeleri

PET, hücre ve dokulardaki belirli biyolojik süreçleri izlemek için pozitron yayan radyofarmasötikler kullanır. Onkolojide sık kullanılan FDG PET/BT, glikoza benzer bir molekülün dokulardaki dağılımını değerlendirir. Ancak her kanser FDG'yi aynı düzeyde tutmaz ve artmış FDG tutulumu yalnızca kanser anlamına gelmez. Enfeksiyon ve inflamasyon gibi kanser dışı süreçlerde de artış görülebilir. PET/BT'nin hangi hastada ve hangi radyofarmasötikle yapılacağı klinik soruya göre belirlenir. RadiologyInfo tarafından yayımlanan hasta bilgilerinde PET'in kanserin değerlendirilmesinin yanı sıra bazı kalp ve beyin hastalıklarında da kullanılabildiği belirtilir.

Radyonüklid tedaviler

Nükleer tıp yalnızca görüntüleme yapmaz. Radyofarmasötik tedavide radyoaktif madde hastalıklı hücre veya dokuya yönelerek tedavi edici radyasyon taşır. Radyoaktif iyot, uygun hipertiroidi ve diferansiye tiroit kanseri olgularında kullanılabilir. Bazı nöroendokrin tümörlerde ve ileri evre prostat kanserinin belirli türlerinde de hedefe yönelik radyofarmasötik tedaviler bulunur. Bu tedaviler her hasta için otomatik seçenek değildir; tümörün biyolojik hedefi, önceki tedaviler, böbrek ve kemik iliği fonksiyonları gibi ölçütler değerlendirilir. Society of Nuclear Medicine and Molecular Imaging, nükleer tıp tedavilerinin tiroit hastalıklarının yanı sıra seçilmiş prostat kanseri ve nöroendokrin tümörlerde de kullanıldığını belirtir.

Nükleer tıp tetkik süreci nasıl ilerler?

Tetkikin ayrıntıları kullanılan radyofarmasötiğe ve araştırılan organa göre değişir. Bir kemik sintigrafisiyle PET/BT'nin hazırlığı, bekleme süresi ve çekim biçimi aynı değildir. Bu nedenle hastanenin verdiği özel talimatlar genel internet bilgisinden daha önceliklidir.

1. İstem ve randevu değerlendirilir: Tetkik genellikle hastayı takip eden klinisyen tarafından belirli bir soruyu yanıtlamak amacıyla istenir. Nükleer tıp ekibi istemi, hastalık öyküsünü ve mevcut görüntülemeleri değerlendirerek uygun protokolü planlayabilir.
2. Hazırlık talimatları verilir: Bazı tetkiklerde açlık gerekirken bazılarında gerekmez. Kullanılan ilaçların kesilmesi de rutin bir kural değildir. İlaçlar yalnızca ilgili hekim veya nükleer tıp birimi açıkça söylediyse değiştirilmelidir. FDG PET/BT gibi incelemelerde kan şekeri ve beslenme koşulları görüntü kalitesini etkileyebileceği için özel hazırlık uygulanabilir.
3. Radyofarmasötik uygulanır: Madde çoğunlukla damar yoluyla verilir. Bazı tiroit uygulamalarında ağızdan alınabilir ve daha az sayıdaki incelemede solunum yoluyla uygulanabilir. Verilen madde tetkikin hedeflediği organ veya biyolojik süreçte birikir.
4. Dağılım için beklenir: Radyofarmasötiğin hedef dokuya ulaşması için belirli süre beklemek gerekebilir. Bu süre tetkikten tetkike önemli ölçüde değişir. Bazı incelemelerde erken ve geç görüntüler alınabildiği için süreç tek çekimden oluşmayabilir.
5. Görüntüleme yapılır: Hasta gama kamera, SPECT/BT veya PET/BT cihazında uygun pozisyonda uzanır. Görüntü kalitesi için hareket etmemek önemlidir. Cihaz çoğu zaman vücuda temas etmez ancak kameralar bazı sintigrafilerde hastaya yakın konumlanabilir.
6. İşlem sonrası talimat verilir: Birçok tanısal incelemeden sonra kişi günlük yaşamına dönebilir. Kullanılan radyofarmasötiğe göre sıvı tüketimi, tuvalet hijyeni, emzirme veya diğer kişilerle yakın temas konusunda geçici öneriler verilebilir. Tedavi amaçlı yüksek aktiviteli uygulamalarda radyasyon güvenliği kuralları daha ayrıntılıdır.

Tetkik süresi neden değişir?

Nükleer tıp randevusunda yalnızca cihazda geçirilen süreyi hesaba katmak yanıltıcı olabilir. Sürecin önemli bir bölümü radyofarmasötiğin hedef dokuya ulaşmasını beklemekten oluşur. Bazı incelemelerde uygulamadan kısa süre sonra görüntü alınırken bazı tetkiklerde daha uzun bekleme gerekir. Kemik sintigrafisi gibi yöntemlerde uygulama ile görüntüleme arasında zaman bulunabilir. Bazı böbrek ve kalp incelemelerinde ise görüntüleme radyofarmasötiğin verilmesiyle birlikte başlar ve işlev zamana bağlı olarak kaydedilir.

Bazı tetkikler aynı gün içinde birden fazla görüntüleme aşaması gerektirebilir. Daha az sayıdaki protokolde farklı günlerde görüntü alınması da mümkündür. Bu nedenle randevu saatini yalnızca çekimin başlangıcı gibi düşünmemek gerekir. Radyofarmasötikler belirli fiziksel yarı ömre sahip olduğundan hazırlanan dozun zamanlaması önemlidir. Özellikle PET randevularında belirgin gecikme, merkezin kullandığı radyofarmasötiğe ve iş akışına bağlı olarak tetkikin yeniden planlanmasını gerektirebilir.

Randevuya giderken hangi belgeler yararlı olur?

Tetkiki isteyen hekimin istemi dışında önceki görüntülerin ve raporların erişilebilir olması karşılaştırmayı kolaylaştırabilir. Özellikle kanser takibinde eski PET/BT, BT veya MR görüntüleri hastalığın zaman içindeki değişimini değerlendirmede önem taşır. Hastanın güncel ilaç listesini bilmesi de hazırlıkla ilgili hataları azaltır. Merkez dijital sağlık kayıtlarına erişebiliyor olsa bile dış kurumda yapılmış incelemelerin görüntüleri sistemde bulunmayabilir.

• Tetkik istemi veya sevk bilgisi
• İlgili eski görüntüleme raporları ve mümkünse görüntülerin kendisi
• Güncel ilaç listesi
• Önemli ameliyat ve tedavi bilgileri
• Merkezin önceden istediği laboratuvar sonuçları

Her merkez aynı belgeyi istemez. Özellikle radyonüklid tedavi planlanıyorsa kan sayımı, böbrek fonksiyonları veya hastalığa özgü başka testler gerekebilir. Hangi testlerin gerekli olduğu tedavi türüne göre değiştiği için hasta kendi başına yeni tetkik yaptırmak yerine nükleer tıp biriminin verdiği listeyi izlemelidir.

Tetkik öncesinde hangi bilgiler mutlaka paylaşılmalıdır?

Nükleer tıp birimi, tetkiki güvenli ve yorumlanabilir biçimde planlamak için bazı bilgilere ihtiyaç duyar. Özellikle gebelik ihtimali ve emzirme mutlaka bildirilmelidir. Radyofarmasötikler ve gerektiğinde kullanılan BT bileşeni nedeniyle bu durumlar tetkikin zamanlamasını, kullanılan yöntemi veya emzirme için verilecek öneriyi değiştirebilir.

• Kullanılan reçeteli ve reçetesiz ilaçlar ile vitamin ve bitkisel ürünler
• Gebelik olasılığı veya mevcut gebelik
• Emzirme durumu
• Diyabet ve kan şekeri düzenleyici tedaviler
• Yakın zamanda geçirilen ameliyat, radyoterapi, kemoterapi veya başka görüntüleme işlemleri
• Bilinen alerjiler ve önemli kronik hastalıklar
• Hareketsiz kalmayı zorlaştırabilecek ağrı veya hareket kısıtlılığı

Bu bilgilerin hepsi her tetkikte aynı ağırlığa sahip değildir. Örneğin diyabet, FDG PET/BT hazırlığında özellikle önemlidir. Buna karşılık başka bir sintigrafide açlık veya glikoz kontrolü gerekmeyebilir. Hastanın kendi kendine ilaç kesmesi veya internetteki başka bir tetkikin hazırlığını uygulaması görüntü kalitesini bozabilir ve randevunun ertelenmesine yol açabilir.

PET ve sintigrafi arasındaki fark nedir?

Bir yöntemin diğerinden genel olarak daha iyi olduğu söylenemez. Doğru yöntem, yanıtlanması gereken klinik soruya ve kullanılabilir radyofarmasötiğe bağlıdır. Örneğin böbreğin drenaj fonksiyonunu değerlendirmek için dinamik renal sintigrafi uygun olabilirken belirli bir kanserin yayılımını araştırmak için tümüyle farklı bir PET radyofarmasötiği gerekebilir.

Radyasyon dozu ve güvenlik nasıl değerlendirilir?

Tanısal nükleer tıp incelemelerinde hastaya tıbbi görüntüleme için gerekli miktarda radyofarmasötik verilir. Radyasyon dozu kullanılan maddeye, uygulanan aktiviteye, hastanın özelliklerine ve varsa BT çekiminin parametrelerine göre değişir. Bu nedenle tüm nükleer tıp tetkikleri için tek bir doz veya tek bir risk düzeyi vermek doğru değildir. Hekim, tetkikin sağlayacağı klinik yararı iyonlaştırıcı radyasyonla ilişkili risklerle birlikte değerlendirir.

Radyofarmasötiğin radyoaktivitesi zamanla fiziksel bozunmayla azalır ve birçok ajan vücuttan idrar veya dışkı yoluyla da uzaklaştırılır. Tanısal işlemlerden sonra verilen öneriler kullanılan maddeye göre değişebilir. Radyonüklid tedavilerde ise hastaya daha yüksek tedavi aktivitesi verilebildiğinden yakın temas, hijyen, gebelikten korunma veya belirli ortamlarda bulunma konusunda geçici ve tedaviye özgü kurallar gerekebilir. Bu kurallar başka bir hastaya verilen talimatlardan kopyalanmamalıdır.

Rapor nasıl hazırlanır ve hangi doktor değerlendirir?

Nükleer tıp görüntüleri, bu alanda uzmanlaşmış hekim tarafından incelenir. Değerlendirme yalnızca görüntüdeki parlak veya koyu alanlara bakılarak yapılmaz. Radyofarmasötiğin normal dağılımı, çekim tekniği, önceki incelemeler, hastanın tanısı ve tedavi öyküsü birlikte ele alınır. PET/BT veya SPECT/BT'de gerektiğinde anatomik görüntüler de yorumun parçasıdır.

Rapor genellikle tetkiki isteyen hekime klinik kararda kullanılmak üzere iletilir. Kanser hastasında bu hekim tıbbi onkolog, radyasyon onkoloğu, cerrah veya ilgili başka bir uzman olabilir. Kalp, böbrek, tiroit ya da nörolojik hastalıklarda da sonuç ilgili branşın değerlendirmesiyle anlam kazanır. Nükleer tıp raporu önemli bir tanısal veri sağlar ancak çoğu durumda tek başına tedavi kararı yerine geçmez.